آیا هر نوع تکانی زلزله است؟
در جامعه «آگاه» و «آماده» مردم زلزله را بهدرستی میشناسند
عباس سبزواري
در زلزله سال 1382 شهر بم جمع کثیری از عزیزترین اعضای خانواده و همشهریان فرهنگدوست کهندیار بم را از دست دادم. پس از این حادثه با توجه به این مصیبت و روحیه پژوهشگرانهای که همواره با من بوده، تا این لحظه سه موضوع محور توجه من قرار داشته است: 1- زمینلرزههای کشور، 2- واکنش مسئولان و 3- واکنش مردم.
در هشتم خرداد 1383 زلزلهای با بزرگای 6.3 در مقیاس امواج درونی زمین، ریشتر، منطقه فیروزآباد- کجور (بلده) را لرزاند. بالطبع زلزلهای با این بزرگی تا شعاع قابلتوجهی احساس میشود و یکی از شهرهایی که این زلزله را بهطور جدی احساس کرد، کلانشهر تهران بود. به هنگام وقوع این زمینلرزه و پس از آن برخی از شهروندان تهران که اطلاعات کمتری داشتند تلویحا از این زلزله تحت عنوان زلزله تهران نام میبردند (جملاتی مثل این جمله که وقتی تهران زلزله شد...) و این موضوع باور شخصی پیشین من را در این خصوص که مردم زلزله را اصلا نمیشناسند، تأیید کرد! من نمیدانم که متخصصان زلزلهشناس به نظر من چقدر باور دارند، اما بهطور جدی اعتقاد و اصرار دارم كه برای شناساندن زلزله به مردم باید بین تکانهای زمین حاصل از کانونی دوردست با زمینلرزههایی که کانون آنها همان محل است، تفاوت قائل شد و آنها را تفکیک کرد و به مردم آموخت! دلیل این اصرار بنده به دو نکته مهم بازمیگردد؛ نکته اول تفاوت جدی میزان خساراتی است که هر یک از آنها بهجا میگذارند و بههیچعنوان با هم قابل مقایسه نیستند. دلیل دوم این است که بهعنوانمثال اگر مردم به اشتباه باور کنند که زلزله بلده یا زلزله اخیر استان البرز، زلزله تهران بوده، دچار سوءتفاهمی فاجعهبار میشوند. برای روشنشدن این موضوع مثالی عینی میآورم: یکی از بستگان من چند سال پیش در حال جستوجو برای خرید خانه بود. جالب بود برخی از فروشندگان برای نشاندادن مقاومت آپارتمانشان اظهار میکردند که این منزل در زلزله خرداد هیچ آسیبی ندیده یا تکان محسوسی نخورده و... درواقع بخشی از جامعه به اشتباه باور کرده که زلزله خرداد 83 زمینلرزه تهران بوده است! در این صورت جامعه با درک پایینی که از فاجعه زلزله دارد، هیچ کنشی برای محافظت از خود انجام نمیدهد و در نتیجه ما با جامعهای روبهرو خواهیم بود که از حیث سازهای مطلقا آمادگی مواجهه با زلزلهای جدی را ندارد و در نتیجه بسیار آسیبپذیر خواهد بود! واقعیت این است که میزان تخریب در یک حادثه زلزله به فاکتورهای گوناگونی، از جمله نوع و میزان شتاب حرکت زمین بستگی دارد؛ مثلا در زلزله بم زمین، هم حرکت دورانی، هم رفتوبرگشتی و هم حرکت پرشتاب به سمت بالا یا به عبارتی مؤلفه عمودی را تجربه کرد و شتاب حرکت زمین بسیار بالا بود. به همین دلیل درصد تخریب و تلفات جانی آن رکورددار است! من معتقدم باید دستهبندی جدیدی ارائه کنیم با این وصف که هرگاه تکانشی در زمین روی دهد که کانون آن زیر آن منطقه نباشد، مثل زلزله بلده یا البرز، آنچه شهروندان تهران تجربه کردند را نباید زلزله نامید. در چنین وضعیتی حرکت زمین موجی و نوسانی و رفتوبرگشتی ضعیف است. اگر این حرکت رفتوبرگشتی قدری قویتر باشد، بعضی از شیشههایی که در راستای حرکت زمین نصب باشند به علت تغییر شکل لحظهای سازهها از شکل مستطیل به ذوزنقه و عدم انعطاف شیشه و متأثر از فشار ناگهانی بسیار بالا با شدت میشکنند. با این توضیح هرچه بزرگای کانون زلزله بیشتر و شدت حرکت زمین قویتر باشد، میزان خسارت در نقاط دوردست هم بیشتر میشود که ریختن گچها، فروریختن دیوارهای ضعیف و بعضا نماهای غیراصولی و حتی آسیبرسیدن به ساختمانها از آن جمله هستند، اما نکته مهمي كه در اينجا بايد به آن اشاره كرد، اين است كه در چنین وضعیتی (وقتی کانون زلزله در منطقه دیگری باشد) حتی در صورت شدیدبودن زلزله افراد فرصت پیدا میکنند که در محل امنتری؛ مثل کنار ستونها و دور از اشیای آسیبزننده و... پناه بگیرند و تلفات سازهای آن برای سازههای دارای اسکلت تقریبا صفر یا اندک است و تنها سازههای در معرض خطر، سازههای فاقد اسکلت و از نوع دیوار باربر هستند، البته با احتمال کم! اما هرگاه زمینلرزهای اتفاق بیفتد که کانون آن زیر آن منطقه و در عمق کم (حدود 10 کیلومتری و کمتر) باشد که از نشانههای این نوع زمینلرزه صدای بسیار مهیب شکستن لایههای زیر زمین شبیه به صدای تیکآف هواپیماست و خیلی سریع اتفاق میافتد و آنچه نابودشدنی است را به سرعت نابود میکند بدونتردید میزان تخریب و تلفات بسیار زیاد خواهد بود. شاید این نکته را تاکنون از کسی نشنیده باشید، اما معتقدم یکی از عوامل مهم مخرب در زلزلههای بزرگ، حرکت زمین نیست، بلکه اینرسی است که موجب نابودی سازهها میشود. به عبارت سادهتر، زمین در حرکت رفتوبرگشتی، حرکت رفتش با شتاب بسیار زیاد انجام ميشود. در اين حالت ساختمانها میخواهند وضعیت ثابت خود را حفظ کنند، در نتیجه ساختمانهایی که اصول فنی را در طراحی و همچنین اجرا رعایت نکرده باشند یا فاقد اسکلت باشند دچار شکستگی میشوند و فرومیپاشند یا به عبارتی collapse میشوند. پس درهرحال حساسبودن در هنگام ساخت یا انتخاب سازههای ضدزلزله معمای مواجهه با زلزله است. دانستن حق مردم است. زلزله بخشی از حیات کره خاکی محسوب میشود، نه چیز بدی است و نه اتفاق عجیبی، بلكه این ما هستیم که زلزله را به درستی نمیفهمیم، حقیقت آن را نمیپذیریم و برای مواجهه با آن مهیا نمیشویم. اگر ما زلزله را به درستی به مردم بشناسانیم، بدونتردید یکی از گزینههای مهم آنها به هنگام طراحی یا خرید مسکن، مقاومت آن در مقابل زلزله خواهد بود و این همان نقطه عزیمت ما به سوی جامعهای «آگاه» و «آماده» است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.