زلزله، تابآوری و چند نکته
افشین خاتمینوری. کارشناسارشد زلزلهشناسی
21 مرداد 1391 حوالی ساعت چهار عصر زلزلهای با بزرگای 6.4 ریشتر منطقه اهر- ورزقان را لرزاند. بیشتر مردم در آن ساعت بیرون از خانه بودند. دقایقی بعد زلزلهای 6.3 ریشتری ترس مردم را کامل میکند. در چهار ساعت بعدی 17 بار دیگر زمین لرزید، بین سه تا پنج ریشتر. تلفات اولیه حدود 180 نفر بود؛ نزدیک به همان آماری که به ما میگوید همواره زلزلههای بالای شش ریشتر در کشور ما حداقل صد نفر تلفات دارند. بیش از 50 درصد تلفات را کودکان زیر 10 سال و سالخوردگان تشکیل میدادند؛ همانهایی که در خانه بودند.
در 40 سال اخیر جمعیت شهرنشین ما از حدود 15 میلیون نفر به 53 میلیون نفر رسیده است. درحالیکه میانگین شهرنشینی در دنیا 53 درصد جمعیت کشورهاست، این عدد در کشور ما 75 درصد است؛ رشدی نزدیک به چهاربرابر در 40 سال. 35 درصد جمعیت کشور در حاشیه شهرها؛ یعنی بخش فرسوده و کمترتوسعهیافته مستقر شدهاند. خسارات و تلفات (اگر زلزلهای در شهرهای بزرگ بیاید) عمدتا در همین قسمتها خواهد بود. 19 درصد از جمعیت کشور تنها در چهار شهر تهران، تبریز، شیراز و مشهد ساکن هستند (حدود 15 میلیون نفر). در سومین کنفرانس جهانی کاهش ریسک بلایا که در سال 2015 در سندای ژاپن تشکیل شد، چارچوبی به تأیید شرکتکنندگان رسید که در مقدمه آن به این نکته کلیدی اشاره میشود: «پیشگیری، نقش اساسی در رسیدن به تابآوری دارد». حال سؤال اساسی این است که شهرها و روستاهای ما تا چه حد تابآور هستند؟ نگاهی به نقشه خطر لرزهای ایران میاندازیم. حدود 80 درصد مساحت آن را باید «با خطر لرزهای بالا» حساب کنیم؛ جمعیت در معرض خطر، حدود 27 میلیون نفر (با احتساب حاشیهنشینها). نمیتوان شرایط زمینشناسی منطقه را تغییر داد، اما میتوان با «آموزش عمومی» و «ساختوسازهای باکیفیت»، تابآوری را افزایش داد. دفتر کاهش خطر بلایای سازمان ملل، چکلیستی برای شناختن شهر تابآور معرفی کرده است، مشتمل بر 10 ماده. در بند اول اشاره میکند که اساس برنامههای توسعه شهری مبتنیبر داشتن اطلاعات بهروز در مورد خطرات و آسیبپذیریهاست. در بسیاری از مراجع، شهری توسعهیافته تلقی میشود که بتواند در بحرانهای زیستمحیطی، اقتصادی و جانی، تابآوری خوبی داشته باشد. در بندهای بعدی، «ساختن مدارس مقاوم» و توجه به «مقررات ساختمانی» را مورد اشاره قرار میدهد. هشدار زودهنگام نیز بند دهم همین لیست است. در سالهای اخیر مانور زلزله مدارس، به «مدرسه ایمن- جامعه تابآور» تغییرنام یافته است. این تغییر مقدمهای است برای پایگاه قراردادن یک جامعه کوچک (مدرسه) برای کمکرسانی به افراد ساکن محله در شرایط اضطراری. جای خرسندی است اگر این اتفاق، جدی گرفته شود، آمادگیها واقعی باشد و مانور در تمام مدارس برگزار شود و اگر «آموزش دائمی» جایگزین فرایندهای مقطعی شود. اما برای کاهش خسارات و تلفات، ساختوسازها باید استاندارد باشند. بر اساس تجربه شخصی، کیفیتسنجی در ساختمان، خلاصه میشود به نمونهبرداری از بتون. درحالیکه بیشترین خسارت به ساختمانها در حین زلزله، به علت اندرکنش نیروهای برشی با ستونها و میلگردهاست؛ اجزایی که به دلایل مختلف، کمتر مورد سنجش کیفیت قرار میگیرند. نمیتوان به موضوع ساختوساز پرداخت و اشارهای به تعداد مهندسان نکرد. نسبت مهندسان به کل جمعیت کشور حدود 0/3 است (معادل روسیه با جمعیتی 150 میلیونی) و همتعداد با آمریکا (با 326 میلیون جمعیت). ما رتبه پانزدهم دنیا در تولید مقالات علمی و رتبه سوم در تعداد مهندسان را داریم. آیا در فرایند تولید تکنولوژی از علم یا به قولی تولید علوم کاربردی هم همینگونهایم؟ آیا زمان آن نرسیده که برای رسیدن به توسعه پایدار و جامعه تابآور، تغییر نگرش اصولی به مقوله علمآموزی داشته باشیم؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.