رابطه حرکات چرخشی زمین با افزایش تعداد زلزلهها
سیدرضا مهرنیا. دانشيار دانشگاه پیام نور
زمین گلابیشکل ما علاوه بر حرکات وضعی و انتقالی که موجب تغییرات روزانه و پیدایش فصلها میشوند، از دو چرخش نوسانی کمترشناختهشده به نامهای ژیروسکوپ (مخروطمحور) و زیگزاگ برخوردار است که دوره بازگشت آنها به ترتیب 26 هزار سال و 6/18 سال بوده و موجب انحراف زمین از محور دوران اصلی میشوند. بسامد حرکات زیگزاگی زمین چندین برابر نوسانات ژیروسکوپی است و به دو صورت منظم و نامنظم مشاهده میشود. پدیده لنگزنی (وبلینگ) یکی از دورانهای نامنظم حین گردش زمین به دور خورشید است که دوره بازگشت کمتر از یک سال (305 روز) داشته و اولین بار در سال 1755 میلادی معرفی شده است. بر اساس شواهد موجود، دورانهای نامنظم عامل اصلی تغییر رفتار پوسته بوده و موجب تشدید فعالیتهای زمینساختی میشوند. در این میان میتوان به دوران خاصی موسوم به لنگزنی چاندلر (1891 میلادی) اشاره كرد که دوره بازگشت 433روزه داشته و در صد سال گذشته با دو تغییر فاز ناگهانی در سالهای 1920 و 2005 میلادی همراه بوده است. صرفنظر از دلایل لنگزنی چاندلر، این چرخش ناموزون موجب بروز تغییراتی در لختی پوسته شده و تحولات محسوسی را در جو زمین بهوجود میآورد. تحقیقات گروس و همکارانش (2014 م.) مؤید اثرپذیری چاندلر از جابهجایی فشار و درجه شوری آب اقیانوسهاست. همچنین ارتباط معناداری بین پیدایش ریزگردها و تغییر دوره بازگشت لنگزنیها مشاهده شده که همچنان در دست مطالعه است. با توجه به موارد ذکرشده، تعیین نقش لنگزنی چاندلر در پیدایش چشمههای لرزهزا (یا بازاحیایی آنها) نیازمند بررسیهای دقیق بوده و رابطه آن با افزایش زلزلههای ایران قابل تأمل است. گمان میرود که بخشی از جابهجاییهای گوشته (در مقیاس جهانی) ناشی از تغییر فاز چرخشی زمین باشد که در برخی از مناطق با تشدید لرزهزایی همراه است. زلزلههای اخیر در غرب و جنوب غربی ایران نمونههای بارزی از بازاحیایی خوشهها در منطقه زاگرس هستند که انتظار میرود در ماههای آینده ادامه داشته باشند. همچنین بخشی از تغییرات اقلیمی خاورمیانه به دلیل اثرات پیچیده و مبهم چاندلر روی لایههای آبکره و هواکره است که به نوبه خود موجب تشدید ناپایداری پوسته میشود. بنابراین در دهه پیشرو شاهد افزایش تعداد زمینلرزهها در کمربندهای فعال جهان از جمله در آسیا و خاورمیانه خواهیم بود. در این اثنا متخصصان علوم زمین با جدیت به دنبال یافتن راهکارهایی برای پیشبینی زلزله هستند و لنگزنی چاندلر یکی از پدیدههای مناسب برای تحقق این هدف مهم است. به خاطر داشته باشیم که رخداد زلزله در فلات ایران اجتنابناپذیر است و راه دستیابی به پیشنشانگرهای متناسب با شرایط زمینساختی ایران همچنان پرنشیبوفراز و نیازمند مدیریت جهادی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.