عوامل مؤثر در ریسک زلزله
منا خالقیراد.محقق پژوهشکده محیطزیست دانشگاه علوم پزشکی تهران
زلزله، همانند دیگر بلایای طبیعی، قبل از اینکه یک نوع بلا یا بحران باشد، یک پدیده طبیعی محسوب میشود. بدون حضور انسان یا داراییهای او در نزدیکی این پدیده طبیعی، امکان ایجاد خسارت نیز با وقوع زلزله بهوجود نمیآید. زلزلهها درواقع با جابهجایی بخشی از پوسته زمین؛ چه بهطور همگرا، واگرا یا سایشی، ایجاد میشوند. در خلال این جابهجایی انرژی در اثر برخورد سنگها رها میشود که متعاقبا باعث جابهجاییهای جانبی؛ هم در سطح و هم در پوسته زمین میشود. میزان این جابهجاییها بستگی به چند عامل دارد، ازجمله این عوامل عمق وقوع زلزله (فاصله از سطح زمین)، جنس زمین و نوع برخورد است، اما در همه زلزلهها، دو نوع موج انرژی زلزله را در درون زمین منتقل میکنند: موج تراکمی اولیه (P) و موج برشی ثانویه (S). همین موجها و موجهای سطحی دیگر، ازجمله ریله و لاو، زمانی که به اجرام روی زمین میرسند موجب حرکت و احتمالا خرابی آنها میشوند. این احتمال خرابی را مخاطره یا hazard مینامند. میزان شدت یا بزرگای زلزله، یکی از شاخصهای مخاطره محسوب میشود که عموما با مقیاسی به نام مقیاس بزرگای ریشتر محاسبه و ثبت میشود. این مقیاس که یک واحد لگاریتمی بر اساس انرژی رهاشده از زلزله است، برای تعیین میزان مخاطره و خرابی کافی نیست. ریسک زلزله و خرابی حاصل از آن، ناشی از احتمال وقوع زلزله و رسیدن امواج آن به محل زندگی یا داراییهای انسانی، میزان اجرام یا افراد در معرض امواج و آمادگی آنها برای مواجهه با عواقب ناشی از آن است. احتمال وقوع زلزلهها با بزرگای متفاوت، از لحاظ آماری قابلمحاسبه است؛ برای مثال، وقوع زلزلههایی با بزرگای ۳، احتمال بسیار بالایی در بیشتر نقاط جهان دارد. لازم به ذکر است که در بعضی نقاط جهان گسلهای فعال بیشتری وجود دارند، به این معنی که هم شکافهای پوسته زمین در آن نقاط بیشتر قرار دارند و هم حرکت پوستهها نسبت به هم بیشتر رخ میدهند. بزرگاهای بالای ۵/۵ را عموما بزرگاهای مخاطرهآمیز میدانند. ضمنا احتمال رسیدن و شدت امواج زلزله در مناطق مسکونی نیز برای تعیین ریسک زلزله مهم است که از طریق محاسبه شتاب امواج در فاصله معین از کانون زلزله قابل اندازهگیری است. عمق کانون زلزله از سطح زمین نیز از دیگر عوامل مؤثر در ایجاد خرابی است؛ هرچه عمق بیشتر، میزان امواج رسیده به سطح زمین و متعاقبا احتمال خرابی بیشتر است، اما مهمترین رکن ریسک زلزله، میزان افراد و اجرام در معرض آن و مهمتر از همه، آمادگی آنها در مقابل زلزلههای بزرگ یا با تعداد زیاد است. این دو، از آن جهت مهم هستند که تنها عوامل قابل تغییر توسط انسان هستند. دیگر عوامل مؤثر در ریسک زلزله، طبیعی و غیرقابل تغییر توسط بشر هستند، ولی بشر میتواند خود و داراییهایش را در مقابل این مخاطره آماده و ایمن کند و ریسک کمتری را متحمل شود. ایران در نقطهای از جهان قرار دارد که احتمال وقوع زلزلههای بالای بزرگای ۵/۵ در آن زیاد است. در برخی نقاط ایران، گسلهای فعالی وجود دارند که فاصله آنها با شهر یا روستای مسکونی زیاد نیست که یعنی در معرض ریسک زلزله قرار دارند. هر دو رشتهکوههای البرز و زاگرس از لحاظ زمینشناسی، محل بالاآمدگی پوسته زمین هستند که درواقع مخاطره زلزله را ایجاد میکنند. نقاط دیگری نیز در دشتهای ایران هستند که پوسته زمین با بازشدن از هم ایجاد زلزله میکند. ضمنا، ساختار شهرها و روستاهای ایران عموما بدون توجه به زلزله ساخته میشدهاند. در سالهای اخیر و بهخصوص پس از زلزله بم، در ایران هم کدهای ساختمانی برای ساختمانسازی در برخی نقاط ایران بیشتر مورد استفاده قرار گرفتهاند، ولی این کار بهطور اصولی صورت نگرفته است و نیاز به بررسی مجدد و اعمال جدیتر دارد. ضمنا، مردم شهرها و روستاهای نزدیک به نقاط زلزلهخیز، بهطور تأثیرگذاری تحت آموزش مواجهه با زلزله و آمادگی در مقابل آن قرار نگرفتهاند که همین موجب کمبودن مقاومت و تابآوری آنها و داراییهایشان شده است. وجود بیمه زلزله میتواند به چنین نقاطی برای کمشدن خسارت مالی در زمان زلزله کمک کند که آن هم در ایران بسیار محدود و ناشناخته است. همه این عوامل باعث شده است که در زمان زلزلههایی مانند زلزله ورزقان در سال ۱۳۹۱، خسارتهای جانی و مالی زیادی داشته باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.