|

ریسک لرزه‌ای در پایتخت

نگاهی بر بافت‌های فرسوده و ساختمان‌های بلندمرتبه تهران

علی بیت‌اللهی. دبیر کارگروه ملی زلزله، زمین‌لغزش، ابنیه، ساختمان و شهرسازی

در جفت زلزله اهر-ورزقان در آذربایجان‌شرقی که در روز شنبه 21 مردادماه سال 1391 به وقوع پیوست، زلزله اول با بزرگی 6.4 در ساعت 16:53 به وقت محلی و در ۱۷کیلومتری اهر و دومین زلزله با بزرگی 6.3 در ساعت 17:04 حدود 11 دقیقه بعد از زلزله اول به وقت محلی در ۱۰کیلومتری ورزقان رخ داد. تعداد کشته‌شدگان 306 نفر و تعداد مجروحان بالغ بر پنج هزار نفر بود. بیش از پنج هزارو 300 واحد مسکونی تخریب و 65 روستا به‌طور کامل ویران شد. خسارت مالی تحمیل‌شده بر منطقه حدود هزارو صد ‌میلیارد تومان برآورد شده بود. بررسی وقوع زلزله‌های سترگ چند دهه اخیر ایران‌زمین نشان می‌دهد که خوشبختانه در کلان‌شهرها یا در حواشی آنها زلزله‌های مهیبی رخ نداده و وقوع حوادث لرزه‌ای مانند ورزقان و ازگله کرمانشاه نهیب واضحی است که درباره ریسک زلزله به‌ویژه‌ در کلان‌شهرها بسیار هوشیار باشیم. به همین مناسبت، با نگاهی به وضعیت بافت‌های فرسوده و برج‌های ساختمانی در کلان‌شهر تهران، خطرپذیری لرزه‌ای را در تهران به‌طور مختصر مورد توجه قرار داده‌ایم.

بافت فرسوده تهران این بافت گونه‌های قدیمی و فاقد استحکام، تاریخی و سکونت‌گاه‌های غیررسمی را دربر می‌گیرد. براساس آمار 1395، مساحت شهر تهران حدود 62 هزارو صد هکتار و جمعیت آن بالای هشت ‌میلیون نفر برآورد شده است. تعداد واحدهای مسکونی شهر تهران درحال‌حاضر اندکی بیش از دو ‌میلیون و 500‌ هزار واحد تخمین زده می‌شود. از مجموع مساحت شهری تهران، سه هزارو268 هکتار آن طبق تعریف شورای‌عالی شهرسازی و معماری، به بافت فرسوده تعلق می‌گیرد که تقریبا پنج درصد مساحت شهری را دربر می‌گیرد. در این مساحت حدود 15 درصد مردم شهر تهران زندگی می‌کنند. جمعیت ساکن این بافت حدود یک‌میلیون و 250‌ هزار نفر است که در 262‌ هزار واحد مسکونی واقع در بافت فرسوده زندگی می‌کنند. علاوه بر بافت فرسوده، براساس آمارهای موجود، حدود 15‌ هزار هکتار بافت ناکارآمد در کلان‌شهر تهران وجود دارد که جمعیت ساکن در آن بالغ بر دو‌میلیون و 900‌ هزار نفر هستند که در بیش از 635‌ هزار واحد مسکونی سکنی گزیده‌اند. ریزدانگی این بافت‌ها، استحکام ناکافی ساختمان‌ها و موقعیت قرارگیری درصد عمده‌ای از مساحت این بافت‌ها که در زمین‌هایی با خاک نرم یا در دامنه‌های پرشیب واقع شده‌اند، موجب افزایش میزان آسیب‌پذیری و ریسک زلزله در شهر تهران شده است. در بهترین شرایط در اثر وقوع زمین‌لرزه با بزرگی 7‌تا 7.3 در تهران یا حواشی نزدیک آن تصور می‌رود که حدود نیمی از ساختمان‌های واقع در بافت‌های فرسوده شهر، تخریب شود و این امر، به تنهایی، دلالت کافی بر ریسک بالای لرزه‌ای کلان‌شهر تهران دارد. علاوه بر این، باید ذکر کرد که محله‌هایی مانند دارآباد، گلاب‌دره، فرحزاد، تجریش، قیطریه، دربند و حصارک که دربردارنده مساحت بیشتری از بافت‌های فرسوده هستند، روی حریم گسل‌های اصلی شهر تهران نیز قرار گرفته‌اند و از این لحاظ در این محله‌ها، ریسک زلزله به مراتب افزون‌تر است. ساختمان‌های ‌بلندمرتبه وضعیت ساختمان‌های بلندمرتبه (ساختمان‌های با تعداد طبقات 12 و بیشتر از آن) از نظر آسیب‌پذیری لرزه‌ای چندان مناسب نیست. حدود 980 پرونده برای ساختمان‌های بلندمرتبه تهران براساس آخرین آمار در دسترس وجود دارد. از آن میان، حدود 365 پرونده در مرحله خاک‌برداری، اسکلت و شروع کار بوده (این آمار مربوط به اوایل سال 1395 است) و حدود 615 برج مورد استفاده هستند. از میان ساختمان‌های بلندمرتبه موجود 24 ساختمان بلندمرتبه قدیمی و بقیه اغلب بعد از سال 1372 احداث شده‌اند. حدود 244 ساختمان مرتفع فاقد اطلاعات لازم و دارای پرونده‌های مخدوش هستند. درصد عمده‌ای از این ساختمان‌ها در منطقه یک و در جایگاه دوم در منطقه 22 واقع شده‌اند. در نمودار آورده‌شده پراکنش ساختمان‌های بلندمرتبه در مناطق 22گانه شهری تهران نشان داده شده است. نکته مهم درباره ریسک لرزه‌ای این ساختمان‌های بلندمرتبه این است که درصد بالایی از این ساختمان‌ها در حریم گسل‌های اصلی شهر تهران واقع شده‌اند. تعداد 101 پرونده برج‌های تهران براساس آمار موجود روی حریم گسل‌های اصلی، تعداد 55 پرونده ساختمان بلندمرتبه در حریم گسل‌های متوسط و 16 پرونده در حریم گسل‌های فرعی هستند. سه برج در معابر شش‌متری، 24 برج در معابر شش تا 10متری و 251 پرونده در معابری به پهنای 10 تا 12متری واقع شده‌اند. نقش معابر در امدادرسانی‌ها و تخلیه اضطراری نیز بر همگان روشن است. نتیجه‌گیری با نگاهی فقط به دو نوع از عارضه‌های مهم شهری، یعنی بافت فرسوده و ساختمان‌های بلندمرتبه، می‌توان اذعان کرد که ریسک زلزله در کلان‌شهر تهران به‌مراتب بالا و میزان خسارت‌ها و تلفات جانی در صورت وقوع زلزله بزرگ در آن بسیار قابل ملاحظه خواهد بود. بر این اساس است که متخصصان زلزله، کارشناسان حوزه تحلیل ریسک و مدیریت بحران تأکید جدی دارند که باید روی زلزله تهران، تمرکز خاص و مستمر و جدی وجود داشته باشد. مشاهده روندهای جاری نشان می‌دهد که احداث بناها فرم نوسانی داشته و به‌ازای شرایط زمانی، شکل مستمر و پیوسته‌ای را نشان نمی‌دهد که توقع می‌رود بسیار جدی‌تر از این، به این ابرچالش شهر تهران توجه شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.