ادراک خطر زلزله در گذر زمان
مینا نظریکمال. روانشناس بالینی
مهم نیست ساعتی دیگر یا فردا یا همانطورکه پیشگوی! زلزله میگوید در 10 روز آینده زلزلهای بیاید و شهر و آبادی تهران را زیرورو کند و برود! مهم نیست کشتهها زیاد باشند یا کم! مهم نیست بعد از زلزله چند دهه زمان خواهد برد تا تهران دوباره تهران شود! مهم نیست به آبانداختن دوباره کشتی زندگی در تهران چقدر زمان، هزینه و انرژی خواهد برد و...، موضوع مهمتر از تمام این تصورات خشن اما واقعی، تغییر نگاه ما و پذیرش خطر بالای زلزله است. بیستویکم مرداد ششمین سالگرد زلزله ورزقان بود و چند ماه بعد سالگرد زلزله مورموری، شنبه، بوئینزهرا و رودبار و بم و کوهبنان است. چه کنیم در این گیرودار گرانی و آمار بالای بیکاری، طلاق، بیآبی و آلودگی هوا یادمان بماند زلزله از رگ گردن به ما نزدیکتر است؟ چرا با وجود تمام هزینههایی که صرف مانور، آموزش و همایش زلزله، سیل و آلودگی میشود، تغییر چندانی در کیفیت و مکان ساختوسازها نمیبینیم؟ چطور است ادراک در جامعهای که مهندسان و شهرسازها نیز جزئی از آن هستند، نسبت به خطر بالای زلزله تا این حد پایین است؟ بررسیهای مختلف نشان دادهاند چند عامل بیشترین ارتباط را با ادراک خطر زلزله دارند: شدت پیامدهای زلزله، میزان آشنایی و مجاورت با مناطق خطر، کم/بیش برآوردی بزرگی خطر، فشار همتایان، ویژگیهای روانشناختی، نیازهای روزمره، میزان دغدغههای زندگی، آموزش مناسب، اثرات اجتماع، فرهنگ و باورهای مذهبی، تسهیلکنندهها یا موانع، داشتن حس مسئولیت فردی، تجارب شخصی و مهمتر از همه داشتن صداقت و حس یکپارچگی در جامعه. علاوهبراین، حقایقی نیز درباره ادراک خطر وجود دارند مانند: الف- مخاطراتی که ادراک نشده یا بهدرستی شناخته نشوند، اقدامی هم درباره آنها صورت نمیگیرد. ب- ادراک خطر مردم از میزان خطر واقعی کمتر است. پ- باورهای درونی قوی مردم در برابر تغییر مقاوم است؛ چراکه این باورها بر شیوه تفسیر و تعبیر اطلاعات و جهان مؤثر بوده و یافتههای جدید تنها در صورتی پذیرفته میشوند که با باورهای افراد هماهنگ باشند. به نظر میرسد ابعاد فراوانی وجود دارند که باید روی آنها کار کنیم. حال سؤال این است که از کجا شروع کنیم؟ اگر بخواهیم کلانتر به مسائل و مشکلات زندگی در شهر تهران و البته ایران نگاه کنیم، راهحل/علت این ضعف باور در قبال خطر زلزله را راحتتر میتوانیم درک کنیم. در کشوری که میزان مهاجرت فارغالتحصیلان بهترین دانشگاههای کشور و سرمایهگذاری مالی در کشورهای همسایه و... بسیار بالاست و نگرانیها هرچند مشابه اما بیشتر فردی پاسخ داده میشوند نه جمعی، مقابله با پیامدهای زلزله غیرممکن یا کماثر به نظر میرسد. برای ایجاد فرهنگ قبول و پذیرش ویژگیهای شهری که در آن نفس میکشیم، صحبت از مسئولیت فردی در قبال جامعه است. ازاینرو بهایی که باید برای افزایش خودمراقبتی شهری و جمعیمان بپردازیم، دوستداشتن خود و تعریف هویت خویش نه به صورت فردی بلکه جزئی از یک کل بوده و رسیدن به این باور که چیزی که به نفع همه است، به نفع تکتک افراد جامعه است. در واقع مسئله ادراک پایین خطر در اذهان ایران با سابقه زمینلرزههای شدید را نمیتوان جدای از تمام مشکلات دیگر جامعه حل کرد. چهبسا توجه به ابعاد فرهنگی و هویتی افراد جامعه، مقدم بر پذیرش خطر زلزله باشد. شاید این میزان پایین پذیرش را بتوان علامتی از سرماخوردگی شناختی و فرهنگی ایرانیان دانست؛ یعنی خروجی اصلاح و بهبود فرهنگی جامعه، سرمایه اجتماعی بالاتر و در نتیجه مسئولیتپذیری بیشتر در مقابل مخاطرات است. ازاینرو، برای پذیرش خطر زلزله لزوما نباید مستقیما روی آن کار کنیم. به عبارت دیگر، خط اول تلاش برای پذیرش زلزله، تغییر در باورها و ساختارهای شناختی بنیادین جامعه است؛ مقابله سازنده با خطر زلزلهای که میتواند جان میلیونها انسان را به خطر بیندازد، بخش کوچکی از سیستم فکری ما را تشکیل میدهد. خطر بزرگتر از خود زلزله تهران یا هرگونه مخاطره دیگری، تسلیم و درماندگی در پذیرش شرایط موجود است. به عبارتی دیگر، چالش اصلی در همراهی با ریسک زلزله، انکار یا اهمال در پذیرش آن است. تغییرات عمیق در باورها نسبت به هویت جمعی خود در قالب وسایل حملونقل عمومی، نراندن موتورسیکلت در پیادهرو، تهیه غذای سالم و خرید کالای داخلی و... شرایط را برای تغییر در نگاه به خطر زلزله فراهم میکند. بنابراین میتوان با اطمینان گفت ادراک و پذیرش خطر زلزله، چیزی جدای از بقیه ماجراهای زندگی در کلانشهرهای ایران نبوده و تغییر در باورها و شناخت افراد جامعه، تغییر رفتار عملی و واقعی را به دنبال خواهد داشت و بالعکس. در کل، جدا از نگاه تخصصی در دیدگاه مدیریت بحران به موضوع زلزله، از آنجا که مسئله جان انسانها مطرح است، بحث روان آنها نیز مطرح میشود و ازاینرو نگاه از ابعاد روانشناسی و جامعهشناسی به مسئله زلزله میتواند کمککننده باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.