شهرها و مردم بیدفاع در مقابل زلزله
مسعود حاجیعلیلو. استاد دانشکده مهندسی عمران دانشگاه تبریز
وقتی در سال 1391 زلزله ورزقان رخ داد و همه بهسمت محوطه کوی محل زندگیمان فرار میکردند، ترس واقعی و فریادهای از روی وحشت فضای ساختمان را پر کرده بود. در آن هنگام لحظهای به مردم ژاپن فکر کردم که چقدر در هنگام زلزلههای خیلی بزرگتر واکنشی نسبتا آرام دارند و چقدر توانستهاند با این پدیده طبیعی خود را سازگار کنند. با خود میگفتم مردم و شهرهای ما در مقابل زلزله واقعا بیدفاعاند؛ برای مثال تبریز یکی از شهرهای بسیار پرخطر از نظر زلزله است و به گواه تاریخ، زلزلههایی با بزرگی و شدت زیاد بارها این شهر را به ویرانه تبدیل کرده است. این شهر از نظر سیاسی و صنعتی جزء شهرهای بسیار پراهمیت بوده و هر اتفاق مهمی مثل زلزله میتواند کل کشور و حتی منطقه را تحتتأثیر قابلتوجهی قرار دهد. با این حال، برنامهریزی و اقدامات متناسب با این اهمیت برای مقابله با زلزله احتمالی صورت نگرفته و در برنامهریزیهای کلان نیز مشاهده نمیشود. گویی همه مثل کپک سر در برف نهادهاند. به چند مثال اشاره میشود؛ بزرگترین مرکز بیمارستانی شامل چند بیمارستان (امام رضا و شهید مدنی) و درمانگاه در منطقهای شلوغ و پرتردد قرار دارد و در حالت عادی بهدلیل ترافیک سنگین حرکت در مسیر بیمارستان بهکندی انجام میگیرد. تأسیس مطبهای پزشکان در این ناحیه از شهر باعث شده که از حدود ظهر تا آخرهای شب این خیابانها پر از ماشین شده و بیشتر شبیه پارکینگ شوند. با توجه به عدم آموزش کافی شهروندان، بعد از هر زلزله کوچکی، بخشی از مردم با ماشینهای خود اقدام به خروج از شهر میکنند. اگر این را هم در کنار شلوغی بیش از حد اطراف این مرکز بیمارستانی در حالت عادی قرار دهیم، دیگر گذری برای رساندن مصدومان به بیمارستان وجود نخواهد داشت و حتی امکان تردد ماشینآلات امداد هم عملا وجود نخواهد داشت. نهتنها هیچ ارادهای برای ساماندهی این بخش از شهر وجود ندارد، بلکه هر روز ساختمانی تخریب و تبدیل به مطب پزشکان در این منطقه میشود که هر روز بار ترافیک و شلوغی این ناحیه را بیشتر و بیشتر میکند. مورد بعدی ساختوسازهای بلندطبقه و مراکز تجاری در پرخطرترین ناحیه شهر است. گسل شمال تبریز یکی از خطرناکترین و فعالترین گسلهای کشور است که از قسمت شمال تبریز از منطقه باغمیشه رد میشود که اصولا نباید به منطقه پرجمعیت تبدیل شود، تا جای ممکن باید فضاهای سبز و ساختمانهای با تعداد طبقات کم باشد، ولی برعکس در سه دهه اخیر این ناحیه از حالت خالی از سکنه به منطقهای بسیار پرجمعیت تبدیل شده است. بزرگترین و پربازدیدترین مرکز تجاری شهر در این ناحیه ساخته شده و چند مرکز بزرگ تجاری هماکنون در این منطقه در حال ساخت است. نواحی جنوبی تبریز هم بهلحاظ کیفیت بستر و هم از نظر دوری از گسل شرایط بسیار بهتری دارند، اما متأسفانه توسعه در این ناحیه تعریف نشده است. مورد بعدی که میتوان به آن اشاره کرد، نداشتن برنامه مشخص و جامع برای اصلاح مسئله حاشیهنشینهای شهر است که جمعیت زیادی در خانههای بسیار سست و کوچههای باریک غیرماشینرو ساکناند و با لرزشهای کم، این خانهها ویران و امکان کمکرسانی و امداد با محدودیتهای شدیدی همراه خواهد بود. آخرین مورد که در این مطلب کوتاه به آن اشاره میشود، نبود برنامه جامعی برای مدیریت بحران احتمالی در شهرهای بزرگی مثل تبریز است؛ اصولا باید مطالعات کاملی از میزان خرابی و وضعیت ایجادشده بعد از زلزلههای با بزرگیهای مختلف انجام و متناسب با آن برنامههای مدیریت بحران تهیه شود. قبل از وقوع زلزله همه سازمانها و ارگانهای دولتی، غیردولتی و نهادهای مردمی باید دعوت به همکاری و هماهنگی شده و آموزشهای لازم به آنها داده شود تا در زمان وقوع حادثه همه این نهادها بتوانند با هماهنگی هم کار کمکرسانی و امداد را انجام دهند. موارد دیگری نیز میتوان به این فهرست اضافه كرد که باید در برنامهریزیها مورد توجه جدی و واقعی مسئولان و مردم قرار گیرند تا موجب کاهش خسارات مالی و جانی در هنگام زلزله شوند. با توجه به مشکلات عدیده دولت در مواجهه با مسائل روزمره کشور، تشکیل نهادهای مردمی برای کمک به دولت در این زمینه میتواند بهعنوان یک راهحل پیشنهاد شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.