خودسازماندهی؛ مدیریتشدن یا مدیریتکردن حوادث و بلایا
احمد صادقي. رئيس سازمان پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران
چند سالی است که رویکرد تابآوری در مدیریت بلایا و حوادث بر رویکرد امدادرسانی و پاسخ به حوادث غلبه کرده است. در رویکرد تابآوری آنچه مهم است، استفاده از توان داخلی و کمک به توانمندی آن است. به عبارت دیگر تمرکز اصلی بر توانمندسازی سیستمهای درونی یک جامعه است. یکی از تفاوتهایی که در رویکرد تابآوری در مقایسه با رویکرد امدادرسانی و کمکهای انساندوستانه وجود دارد، تفاوت در نوع خدمترسانی به مردمان حادثهدیده است. در رویکرد کمکرسانی حداکثر توان و تمرکز بر مدیریت بحران و سازماندهی منطقه آسیبدیده با استفاده از توان خارجی است. همه نیروهای امدادی، تجهیزات و کمکها از خارج از منطقه به منطقه گسیل میشود؛ بهطوریکه حتی با ورود مدیران بحران از خارج از منطقه تقریبا مدیران محلی کنار زده شده و مدیریت بحران عملا به دست افراد غیربومی انجام میگيرد؛ مدیرانی که اغلب کوچکترین اطلاعی از وضعیت منطقه و شرایط فرهنگی و اجتماعی و ظرفیتهای آن ندارند. این موضوع در زلزلههای اخیر کشور به وضوح مشاهده میشد. نبود شناخت از منطقه و تواناییهای آن یکی از موضوعاتی است که میزان بهرهوری و اثربخشی امدادرسانی در زمان حوادث را بهشدت تحت تأثیر قرار داده و علاوه بر توزیع ناعادلانه منابع، میزان اثربخشی آن را نیز بهشدت کاهش میدهد. به عبارت دیگر هزینههای مدیریت بحران را بهشدت افزایش میدهد. این موضوع نهفقط اثرات کوتاهمدت مدیریتی بر منطقه دارد؛ بلکه در بلندمدت نیز تأثیرات خود را بر نظام مدیریت منطقه آسیبدیده خواهد گذاشت که مهمترین آن اعتمادبهنفس نداشتن مدیران محلی خواهد بود. در زلزله ورزقان و همچنین در زلزله اخیر کرمانشاه شاهد بودیم که با آمدن مدیران غیرمحلی، مدیریت بحران عملا به وسیله آنها انجام شد. در بعضی از موارد شاهد بودیم که مدیران محلی تا مدتها عملا کار خاصی انجام نمیدادند و حتی پیداکردن آنها نیز کاری دشوار شده بود؛ چراکه فکر میکردند دیگر کاری از دست آنها برنمیآید. ازآنجاییکه مدیریت بحران در رویکرد تابآوری بر مبنای خودسازماندهی و استفاده از توان داخلی بنا نهاده شده است، مهم آن است که حداکثر استفاده از توان داخلی انجام شود. مدیران غیربومی صرفا بهعنوان کمک به مدیران بومی وارد منطقه میشوند. کنارگذاشتن فرمانداران، شهرداران و دیگر مدیران محلی و جایگزینی یک سیستم جدید در منطقه آسیبدیده نمیتواند منطبق بر رویکرد تابآوری باشد. هرچند قبول داریم که سیستم داخلی منطقه آسیب دیده و نمیتواند پاسخگوی تمام نیازهای مردم باشد؛ اما مهم این است که لازم است به سیستم آسیبدیده محلی کمک کرد که هرچه زودتر بتواند خودسازماندهی انجام داده و کارایی خود را به دست آورد، نه اینکه با کنارگذاشتن سیستمی که با درصدی از ظرفیت خود در حال فعالیت است، همان توان باقیمانده را نیز از بین ببریم. در زلزلههای اخیر ایران ازجمله زلزله ورزقان و کرمانشاه شاهد آن بودیم که سیستمهای بیرونی جایگزین سیستمهای داخلی شدند. جالب اینکه همین سیستمهای بیرونی هم به فاصله کوتاهی جایگزین یکدیگر میشدند؛ مثلا سیستم مدیریت یک استان در یک شهر آسیبدیده مستقر میشد و پس از یک هفته با یک استان دیگر جایگزین میشد. این موضوع اعتمادبهنفس و کارایی نظام مدیریت محلی را از بین برده و خودسازماندهی محلی را تضعیف میکند. مطالعات انجامشده در منطقه ورزقان و کرمانشاه نشان میدهد که باید برنامهای برای خودسازماندهی هرچه سریعتر نظامهای محلی داشته باشیم. آنچه مهم است، کمک به سیستمهای مستقر و حاکم برای بازگشت هرچه سریعتر به وضعیت بهینه است؛ نه جایگزینی یک سیستم بیرونی به جای سیستم حاکم در منطقه. آموزش و استفاده از توان سازمانهای مردمنهاد محلی و اتصال آنها با نهادهای غیردولتی بیرونی و همچنین کمک نهادهای دولتی به نهادهای محلی در بازتوانی و بازیابی هرچه سریعتر و مؤثرتر جامعه آسیبدیده نقش بسیار مؤثری دارد. مهم این است که نهادهای محلی با همان توان باقیمانده خود مدیریت کنند، نه اينكه از سوی نهادهای غیربومی مدیریت شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.