|

حاشیه‌ای بر «فوکو و ادبیات داستانی» تیموتی اُلیری

دیگر کسی از ترجمه نمی‌ترسد!

شيما‌ بهره‌مند

یک. از همان صحنه نخستِ نمایش «ترجمه‌ها» موضعِ برایان فریل، نویسنده ایرلندی، نسبت به مضمون زبان و هویت پدیدار می‌شود. «مانوس»‌، یکی از شخصیت‌ها می‌کوشد تا به «سارا» یاد بدهد چطور اسم خود را ادا کند. سارا ناتوانی ‌گفتاری دارد و این ناتوانی چنان وخیم است گمان می‌رود او لال است. مانوس برای واداشتنِ سارا به بیان اسمش به او می‌گوید «این راز ماست... هیچ‌کس صدای تو را نمی‌شنود.» و این یعنی سارا، تنها زمانی می‌تواند در میان جمع صاحبِ اسم باشد که هیچ‌کس نشنود. آنچه تیموتی اُلیری در کتابِ «فوکو و ادبیات داستانی» آن را «اضطرابِ نامیدن دوباره» می‌خواند. فریل از همان آغاز جز در ماجرا، در اجرا نیز شگردی به‌کار می‌گیرد تا مخاطب را به تمرکز بر «زبان» وادارد: در پنج دقیقه نخستِ این نمایش تمامِ شخصیت‌ها ایرلندی حرف می‌زنند نه انگلیسی. بعد، در سرتاسر نمایش شخصیت‌ها به انگلیسی و گاه به لاتین یا یونانی حرف می‌زنند، حال آنکه زبانِ مادری نمایش‌نامه‌نویس و بازیگران، ایرلندی است. این زبان تنها در نام‌بردن از مکان‌ها شنیده می‌شود اما مخاطب در جریانِ اجرا می‌پندارد که آنان همواره ایرلندی حرف می‌زنند. «مئر» یکی از شخصیت‌های نمایش کلیدِ این ماجراست. او با گفتنِ تنها عبارت انگلیسی که می‌داند، مخاطب را به این درک می‌رساند که هیچ از زبان انگلیسی سر درنمی‌آورد. در نظرِ الیری «این تمهید به فریل اجازه می‌دهد تا با این ایده بازی کند که زیرِ کلمات انگلیسی شخصیت‌های ایرلندی روی صحنه زبانِ پنهانی نهفته که عمدتاً مسکوت مانده است.» به هر تقدیر، شگردِ فریل چه برای جذبِ مخاطب بیشتر باشد چه ایده‌ای در اجرا، به‌کارِ منتقدان می‌آید تا از «زبان گمشده»ای سخن بگویند که فریل استعاره آن را در «ترجمه‌ها» ساخته است تا نشان دهد آثار ادبی تنها بازتابِ انسان و جهان نیستند، بلکه مداخلاتی هستند که می‌توانند با تخطی از نظم موجود، اشکال اجتماعی و ساختارها را زیر سوال ببرند. خاستگاهِ نمایش «ترجمه‌ها» دست‌کم به‌گمانِ الیری، جدالِ بر سر نسبت هنر و سیاست بوده است. دیدگاهِ جاافتاده در ایرلندِ حوالی سال 1939 این بود که سیاست و هنر نباید با هم قاطی شود و هنر توانِ اثرگذاری بر سیاست را ندارد. آن‌طور که الیری در قطعه «بره‌کشان» آورده، «آودن» که گویا از این طیف بوده است در شعری که در مرگِ «ییتس» -شاعر و نمایش‌نامه‌نویس بزرگ ایرلندی- نوشته، ضمنِ ستایش شعر ییتس، ادعا می‌کند که شعر نمی‌تواند تاثیری بر جامعه بگذارد، چراکه ایرلند هم‌چنان همان دیوانگی خود و همان حال‌وهوا را دارد، «انگار شعر هیچ کاری از پیش نبرده است». کار تا جایی پیش می‌رود که یکی از منتقدانِ مطرح شعر، «ادنا لانگی» در ایرلند شمالی، با تاکید بر بافت این جنون ممتد، از جداسری شعر و سیاست می‌نویسد. این تلقی گرچه فراگیر بود، نتوانست یکسره فضای ادبی و هنری ایرلند را تسخیر کند. پاگرفتنِ تئاتر ادبی ایرلند در حوالی1980، بازی را برهم می‌زند. به باورِ این جریان، هنر و ادبیات نه می‌تواند و نه باید از زمینه‌ سیاسی خود بِکند. این طیف، با اعتقاد به تخیل سیاسی، دگرگونی سیاسی را وظیفه خود می‌دانست. اُلیری بی‌درنگ تاکید می‌گذارد هر هنری سعی کند موجبات تغییر سیاسی را فراهم آورد، در خطرِ بدل‌شدن به هنر تبلیغی است که نمونه اعلای آن را در هنر شوروی تجربه کرده‌ایم، و بحثِ تقاطع سیاست و ادبیات اینجا، از سنخِ دیگری است.

فریل از تبارِ هنرمندانی است که نشان می‌دهد «گفتار دراماتیک می‌تواند کنش‌مند باشد». «ترجمه‌ها»ی او، نمایش‌نامه‌ای است که توانِ دراماتیک خود را از برخوردِ دو فرهنگ می‌گیرد: یک فرهنگ درتقابل با فرهنگِ متجاوز دیگری، محکوم به نابودی است، همان «تراژدی محوشدن یک فرهنگ به‌دست دیگری.» اما فریل از افتادن در دامِ دوگانه‌ای سر باز می‌زند که تمام هستی ایرلند آن روزگار گرفتارِ آن بود. دفاع از فرهنگِ استعمار و مستحیل‌شدن در آن، یا ملی‌گرایی بی‌قیدوشرط و بازگشت به گذشته. او در «ترجمه‌ها» بنا دارد فضایی برای تخیل فرهنگی باز کند و «این کار را با ارائه نظریه‌ی فرهنگ به‌مثابه ترجمه انجام می‌دهد.» اشارات مدام نمایش‌نامه به کتابِ «پس از بابلِ» استاینر، حاکی از این واقعیت است که فریل ترجمه را تنها مبادله بین دو زبان نمی‌داند و در سطحی بنیادی به ارتباطِ «فرهنگ» با ترجمه نظر دارد. «توانایی انسان برای ترجمه بیرون از زمان» که به‌قول استاینر «تمدن» را ممکن می‌سازد و از این‌رو فرهنگ را «ترجمه و واژه‌پردازی دوباره معناهای قبلی» می‌داند. تاخوردنِ نمایش‌نامه «ترجمه‌ها» بر ایده‌های استاینر نشان می‌دهد که زنده‌ماندن و پویایی یک زبان و فرهنگ به روند ترجمه و بازنویسی بسته است، پس نباید متوقف شود. فرض بر این است که فرایند ترجمه به دگرگونی منجر شود، «چیزی که به آن‌سو برده و ترجمه شده است، همواره شکل نوشده‌ای از اولی است.» این فرایند با حیاتِ زبان و فرهنگی سروکار دارد و بی‌پایان است. استعاره «ترجمه‌ها» در نظر اُلیری این است: «ترجمه بی‌پایان واقعیت فرهنگی». فریل برای دست‌یابی به ایده‌ای که ایرلند را از جنون خود و نیز از جزیره همسایه خلاص کند، نه پیشاپیش شکستِ فرهنگ بومی را می‌پذیرد و به راهِ شیفتگانِ واداده فرهنگِ استعماری می‌رود، نَه می‌خواهد از جلوی تغییرات ناگزیر را بگیرد. او از راهِ سومی حرف می‌زند که پذیرشِ دربستِ دیگری نیست بلکه به‌کارانداختنِ امکاناتی است که فرهنگ دیگری آورده برای دگرگونی سیاسی جامعه‌ای که به جنون و تباهی افتاده است. از همین‌جا اُلیری گریزی می‌زند به مفهومِ «ادبیات اقلیتِ» دلوز و گاتاری: «ادبیات خُرد یا اقلی، شیوه‌ای که در آن ادبیات ارزش جمعی می‌یابد؛ یعنی وظیفه بیان و دادن شکل خاصی را به یک اجتماع خاص می‌پذیرد.» اجتماعی که می‌تواند یک اجتماع اقلیتی واقعی باشد یا اجتماع خیالی که هنوز وجود ندارد. به‌تعبیر فوکو، زبان در ادبیات از خواست بازنمایی رها شده و قادر است جهان داستانی را خلق کند که می‌تواند رابطه موثری با جهان روزمره ما برقرار کند و آثار ادبی این کار را با مخدوش‌کردن رابطه‌ کلمات و چیزها برقرار می‌کنند. «این رابطه، رابطه‌ای ساده از بازتاب یا بازنمایی نیست؛ رابطه‌ای است که زبان در آن مجراهایی ایجاد می‌کند تا ما از طریق آنها جهانی را درک و تجربه کنیم.» برایان فریل در «ترجمه‌ها» تاثیرات جابجاشدگی زبان ایرلندی را برمی‌رسد در پس‌زمینه سیاسی آن. درست همان‌طور که از مفهومِ ادبیات اقلیت برمی‌آید، که همه‌چیز در آن سیاسی است. در نیمه ‌اول قرن بیستم، زمانی که جایگزینی زبان ایرلندی شروع می‌شود، فریل با مونتاژِ این لحظه بر سیاست فرهنگی روزگارش راهی برای درک زوایای پیدا و پنهان وضعیت اقلیتی نشان می‌دهد. وضعیت خطیری که شخصیت‌های «ترجمه‌ها» با آن مواجه‌اند این است: زیستن در فرهنگ و مکانی است که به «چیزی تشخیص‌ناپذیر» برگردانده شده است. پس چطور یک فرهنگ می‌تواند از دستِ حضور فراگیر و عادی و روزمره ترجمه جان به‌در ببرد؟ دو. تا همین چند سالِ پیش، ترجمه تا حد بسیاری توانسته بود مفری اگرنه برای فرهنگ، دست‌کم برای ادبیاتِ ما باز کند. تا حدی که برخی از نویسندگان وطنی را برآشفته، بساط‌شان را برهم زده بود. شاید تضادِ تالیف و ترجمه، یا داستان ایرانی و خارجی تا چندی پیش به این جدیت مطرح نشده بود. ما جامعه ادبی‌ خودمان را در دهه‌های چهل و پنجاه و شصت به‌یاد می‌آوریم از مترجم و نویسنده در کنار هم، در ارتباطی تنگاتنگ و تبادل ادبی با هم. نمونه‌اش تاثیری که ترجمه اثر یا آثاری از یک نویسنده بر جریان‌ها و موج‌های ادبی ما می‌گذاشت. اما در یکی دو دهه پیش که گویا ترجمه، شکافِ عمیق ادبیات جهان با تولیدات داستانی داخلی ما را عیان کرد، برخی از نویسندگان که در هویت و در بازار از همتایان جهانی خود عقب مانده بودند، به دفاع از مکتوبات تالیفی برخاسته‌اند. «نظمِ خودجوش بازار» که ازقضا مقصد و مقصود آنان نیز بود، به‌کار افتاد تا این چرخه را نظمِ دوباره بخشد. از آنجاکه ادبیاتِ نحیف وطنی نتوانست خود را به «پایتخت‌های ادبی جهان» نزدیک کند و از خودش نیز پَس می‌رفت، آپاراتوسِ حاکم، ترجمه‌ها را تخفیف داد تا هم‌قدِ ادبیات وطنی شوند. از حدودِ دو دهه پیش رفته‌رفته حرف‌زدن از ساعدی و براهنی و آل‌احمد و گلستان، با انگِ نوستالژی و رجعت مواجه می‌شد، درست همان دورانی که داعیه ادبیات حرفه‌ای به‌جای ادبیات سیاسی فضای ادبی را انباشته بود. به‌موازات آن، بکت و کافکا و کوندرا و پروست و جویس و برشت، پَس رانده می‌شدند تا نصیب ما از ادبیاتِ جهان هم چیزی در مایه‌های کم‌مایه ادبیات وطنی باشد! انبوهِ ترجمه‌ها از نویسندگان دست‌چندمِ آمریکایی و آلمانی که زبانی ساده و روان دارند و خوراک ترجمه‌های سردستی و زودبازده‌اند و با فلسفه و تفکر هم نسبتی ندارد، از بلیه‌هایی است که دستگاه نشر و وابستگانش بر سَر ادبیات ما آوردند. «دیگری» که بنا بود پناهی باشد، گریزگاهی برای ادبیات و تفکر ما، به‌دستِ بازار افتاد و به‌این ترتیب نسخه‌ای شد بدل از خودِ ما. بگذریم از معدود مترجمانی که هنوز به «ادبیات» باور دارند و سختی و پیچیدگی زبان نمی‌تواند سدی در راه آنان باشد: کسانی از تبارِ گذشتگان ما، عبدالله کوثری و صالح حسینی و منوچهر بدیعی و چند تن دیگر، که عمری بر سر ترجمه یک اثر گذاشته‌اند. در چنین وضعیتی است که انتشار ترجمه تازه‌ای از آخرین نمایش‌نامه برتولت برشت، «توران‌دخت، کنگره توجیه‌گرها»، به‌دستِ محمود حسینی‌زاد به اتفاقِ فرهنگی می‌ماند. اگر فریل در نمایش «ترجمه‌ها» از تسخیر زبان و فرهنگِ ایرلند به‌دست استعمار سخن می‌گفت و در جست‌وجوی راهی برای رستن از استعمار بود و امکانِ دگرگونی، ما نه به‌دست «دیگری» که به‌ابتکار خودْ به این وضع دچار آمدیم! بیراه نیست که مترجمِ «جمهوری جهانی ادبیات»، شاپور اعتماد از نوعی «کولونیالیسم بومی» سخن به‌میان می‌آورد. او قریب‌به چهار سالِ پیش، زمان ترجمه و انتشار «جمهوری جهانی ادبیات» از پاسکال کازانووا -درست همان موقع که تقابل ترجمه و تالیف به‌شکلی حاد شدت گرفته بود- از وضعیتی تاریخی سخن گفت که ما در آن به‌سر می‌بریم. وضعیتی که ما از زبان خودمان محروم شده‌ایم. «وقتی یک کشوری کولونی می‌شود با کشتی و توپ و تفنگ می‌آیند و مقاومت مردم را تسخیر می‌کنند. این مرحله مقاومت‌شکنی است. این اتفاق برای ما نیفتاده ولی اتفاق بعدی پیش آمده. قدم بعدی در چنین موقعیتی، چه فرانسه در الجزایر، چه انگلیس در هندوستان یا پرتغال در آمریکای لاتین، این است که مردم را از زبان‌شان محروم می‌کنند. یعنی به‌نحوی استیلا یا سلطه زبانی رخ می‌دهد.» این قول از مترجمِ «جمهوری جهانی ادبیات» که ازقضا ادبیاتِ ما در آن هیچ سهمی ندارد، شرحِ وضعیت اخیر ما است: «یک‌جور کولونیالیسم بومی بر سر ما آمده و پای هیچ موجود غیری هم در میان نیست.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.