تقدم اعتماد نهادی
محمد هدایتی
افزایش نرخ ارز در ماههای اخیر بحرانی را تشدید کرد که پیشتر هم نشانههایش آشکار شده بود. حالا تورم دارد افسارگسیخته میشود، اشتغال پایدار، رؤیایی دور به نظر میرسد، وضعیت بازار مسکن نگرانكننده است و شرایط اقلیمی آشکارا بحرانی شدهاند. وزیر کشور در مصاحبهای گفته است که آمارها از مهاجرت گسترده به مناطق شمالی کشور سخن میگویند. معنای این جمله چیست؟ اینکه بخشی از کشور عملا غیرقابل زیست میشود. این شرایط، علاوهبر بهمخاطرهافکندن وضعیت عینی مردم، ذهنیت آنها را هم نشانه میرود، هراس ایجاد میکند و حس ناامنی و امیدها را زایل میکند؛ امید به ساختن حتی یک زندگی معمولی، امید به آینده، به همین فردا. حالا در این وضعیت برخی جامعهشناسان از نوعی «آسيب اجتماعی» سخن میگویند؛ از اینکه همه آن چیزهایی که میتواند اجتماعی از انسانها را به هم پیوند دهد در حال بیاعتبارشدن هستند. چاره کار را هم در افزایش سرمایه اجتماعی یافتهاند یا به تعبیر بهتر در بازسازی سرمایه اجتماعی که این روزها همه پژوهشها نشان میدهند که تا چه حد تحلیل رفته است. بدون سرمایه اجتماعی که عنصر اساسی آن «اعتماد» است کاری نمیشود کرد، حتی بهترین برنامهها و پروژهها هم عقیم میمانند. اعتماد به دیگری، خواستِ همراهی با او و باورداشتن به اینکه دیگری به دنبال سواری مجانی نیست، اما مکانیسمهای سازنده سرمایه اجتماعی و این اعتماد کدامند.
بحث سرمایه اجتماعی در ایران از نیمه دوم دهه 70 آغاز شد. برای بسط پروژه اصلاحات و تقویت جامعه مدنی، سرمایه اجتماعی حداقل بهلحاظ نظری، بسیار مهم محسوب میشد. نظریهپردازان آن دوره، متأثر از رویکردهای جهانی در زمینه سرمایه اجتماعی، معتقد به نگاهی از پایین به بالا بودند. در این خوانش که متأثر از کار کلاسیک هیلاری پاتنام بود، مشارکت و حضور شهروندان در انجمنها، باشگاهها، احزاب و بنیادهای جامعه مدنی سرمایه اجتماعی ایجاد میکرد؛ سرمایه اجتماعیای که مقوم دموکراتیزاسیون محسوب میشد و لازمه آن، آن هم با این استدلال که مشارکتهایی از این نوع اعتماد اجتماعی ایجاد میکند، نوعی تمرین باهمبودگی اجتماعی است و امکانهای گفتوگو، چانهزنی و رسیدن به وفاق را افزایش میدهد. برای سالها این رویکرد، نگاه حاکم در بحث سرمایه اجتماعی بود و شیوههای بدیل را در نظر نمیگرفت، اما از یک زمانی و بهویژه متأثر از کارهای بو روتشتاین، جامعهشناس سوئدی، نگاه دیگری به سرمایه اجتماعی شکل گرفت که آن را نه پدیدهای لزوما اجتماعی که تا حد زیادی سیاسی میدید. در این نگاه جدید، سرمایه اجتماعی از بالا ساخته میشود. مسئله مهم در اینجا «اعتماد نهادی» است. تنها در شرایطی که شهروندان به نهادهای عمومی و نهادهای قدرت اعتماد داشته باشند میتوان از وجود سرمایه اجتماعی سخن گفت. بنابراین اعتماد نهادی به مهمترین عنصر سرمایه اجتماعی بدل میشود. همین اعتماد نهادی است که باعث اشاعه اعتماد در سطح جامعه میشود و خود تا حدی میتواند به پویایی جامعه مدنی منجر شود. بدیهی است در شرایط فعلی کشور، در شرایطی که خیلی چیزها دارند از دست میروند نیازمند همیاری مردم هستیم؛ نیازمند تقویت سرمایه اجتماعی، اما در چنین شرایطی و با این عملکرد نهادی چگونه میتوان به افزایش سرمایه اجتماعی خوشبین بود؛ نهادهایی که در اوج بحرانی اقتصادی، بهجای تصمیمات درست و سازنده و درانداختن طرحی نو، کماکان به سیاق این سالها عمل میکنند و عملا شرایط را بدتر میکنند. این بیاعتمادی نهادی خود اصلیترین عامل فرسایش سرمایه اجتماعی بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.