درباره کدام هویت اصیل حرف میزنیم؟
مهزاد الیاسی
ابراز تأسف در مورد «هویت آفریقایی تیم ملی فرانسه» و لزوم پرهیز از «حریمشکنیهای خانوادهستیز» برای رقمنخوردن «چنین عاقبت ننگینی برای ایران عزیز» در نامه هشدارآمیز سردار نقدی به معصومه ابتکار، نشان داد علی مطهری تنها کسی نیست که با اظهارات عجیب خود در مورد «آوردن غولهای آفریقایی» در تیم ملی فرانسه، بابت ازبینرفتن «هویت اصیل فرانسوی» نگران است. اگر آقایان سردار نقدی یا علی مطهری در ایران 200 سال پیش قدم میزدند میتوانستند در کوچه، بازار، اندرونیها و گاه زمینهای کشاورزی و معادن، صدها زن و مرد سیهچرده را ببینند که از کشورهای سومالی، تانزانیا، اتیوپی، کنیا و سودان به شکل کنیز و بنده (اغلب خواجه) به ایران آورده شده بودند. به گواهی محمدابراهیم کازرونی، در اواخر دوران محمدشاه تعداد سودانیها در بندر لنگه آنقدر زیاد بود که زبان سودانی در بیشتر خانهها به وفور شنیده میشد و در خاطرات لیدی شیل، همسر وزیرمختار انگلیس در اوایل سلطنت ناصرالدینشاه، ثبت شده که سالانه دو، سههزار برده آفریقایی از دریای سرخ و زنگبار وارد ایران میشده است. از طرفی بین حجاج و زائران ایرانی مرسوم بود که قبل از بازگشت به ایران از بازار غلامان و کنیزان مکه یا کربلا برده خریداری کنند. در نامهای که سال 1266 ق، خطاب به امیرکبیر، صدراعظم وقت، در باب خریدوفروش غلام و کنیز سیاه در بنادر جنوب ایران نوشته شده شرح روشنی از فروش غلام و کنیز سیاه در این مناطق به دست میآید. این درست است که بردگان در ایران معمولا بهعنوان عضوی از خانواده پذیرفته میشدند و حتی امروزه بسیاری بهکاربردن لغت «برده» را در ایران - با توجه به مغایرت واقعیت با ذهنیتی که در مورد این کلمه وجود دارد- غیرمنصفانه میدانند، اما چه این اشخاص خریداریشده را برده بنامیم و چه خدمتکار خانگی، زمانی آنقدر زیاد بودهاند که ردپای آن را هنوز میتوان در فرهنگ عامه ایرانیان در شخصیتها و اصطلاحاتی مانند «حاجیفیروز» و «کاکا برزنگی» پی گرفت. عاقبت شوم حریمشکنیهای خانوادهستیز برای ایران عزیز در آن زمان بهکرات اتفاق میافتاد. چنانچه مردی در حدی متمول بود که میتوانست کنیزی آفریقایی ابتیاع کند- این امر شامل تعداد کثیری از تجار و بازاریان میشد- و آن زن را عقد موقت 99ساله میکرد و زن بختبرگشته تنها در صورتی میتوانست پس از مرگ صاحبش از عاقبت آوارهشدن در کوچه و خیابان بگریزد که از او بچهدار شده باشد تا بتواند بهواسطه فرزند خود وارث باشد. وضعیت در مورد غلامان بهتر بود. داشتن القابی مانند «حاجی» و «آغا» در مورد برخی از تجار و افراد موفق سیاهپوست (بیشتر از نسل دوم) در اواخر دوران قاجار نشان میدهد که آنها فارغ از رنگ پوست، بهواسطه جنسیت خود بیشتر از زنان آفریقاییتبار میتوانستند تحرک اجتماعی داشته باشند. اگرچه باید این نکته را در نظر داشت که بسیاری از زنان و مردان آفریقاییتبار که بهعنوان خدمتکار خانگی، لَلِه یا دَدِه کودکان به خانوادهای وارد میشدند، معمولا تا آخر عمر با احترام و محبت در آن خانواده جا داشتند، اما چه اتفاقی برای چندهزار برده آفریقایی که در برههای از زمان در این سرزمین سکنا گزیدند افتاده است؟ آیا آنها ناگهان دستهجمعی و چندهزارنفری از ایران غیب شدهاند؟ حالا کجا هستند؟ دکتر بهناز میرزایی، استاد تاریخ دانشگاه براک کانادا، که بیش از 20 سال در مورد ایرانیهای آفریقاییتبار مطالعه کرده، در مصاحبهای با نشریه Middle East Eye تخمین میزند که حدود 10 تا 15 درصد جمعیت جنوب ایران میتواند بهعنوان ایرانی آفریقاییتبار شناخته شود. درست است که برخی شواهد تاریخی قبل از دوران اسلامی به وجود ساکنان سیاهپوست خوزستان و استانهای ساحلی دلالت دارد، اما اغلب سیهچردگان جنوب ایران بازماندگان آفریقایی هستند که در همان حوالی دروازههای ورودیشان به ایران سکنا گزیدهاند. بنابراین تیرگی رنگ تمام ساکنان جنوب ایران برخلاف تصور به دلیل گرما یا آفتاب شدید نیست و البته آنها بازمانده تسلط صدساله پرتغالیها در جنوب ایران نیستند. امروزه ما روستاهای صددرصد سیاهپوست و آفریقاییتبار در استانهای سیستانوبلوچستان، هرمزگان و بوشهر داریم و پراکندگی گسترده جمعیت آفریقاییتبار در استانهای جنوبی به راحتی قابل مشاهده است. تاریخ نشان میدهد که تنها فرانسه مهاجر سیاهپوست ندارد. ما هم سیاهپوست داشته و هنوز داریم. آنها ایرانی هستند. بیش از دو قرن در این سرزمین زندگی کردهاند، با فارسها و دیگر اقوام ایرانی وصلت کردهاند، امتزاج، تأثیر و تأثر فرهنگی فراوانی اتفاق افتاده است، ولی هنوز هم رجل سیاسی ما وجودشان را بهعنوان یک ایرانی به رسمیت نمیشناسند. اگر فرانسه آنقدر هوشمند است که جام جهانی را با کمک قوای بدنی آفریقاییتبارهایی که تنها دو یا سه نسل در آن کشور زندگی کردهاند به خانه میبرد، ما آنقدر هوشمند نبودیم که از قدرت بدنی مردمان سیاهپوست ایرانی که قرنها در این مملکت زندگی کردهاند در همین زمینه استفاده کنیم، حالا پذیرفتن حق و مهیاکردن امکان عضویت آنها در مشاغل دولتی و ردهبالا، شورای روستا و شهر، نماینده مجلس، وزیر و رئیسجمهورشدن به کنار.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.