پولتان ارزش کارکردن ندارد
نعمت احمدي-حقوقدان
سالهاست افغانستانيها به علت درگيريهايي که بعد از اشغال افغانستان به دست شوروي و سپس جنگهاي داخلي و تشکيل گروههاي جهادي، اين کشور را به خاک و خون کشاند، مجبور به مهاجرت شدند. کشورهاي همسايه افغانستان، هند و چين و شوروي نميتوانست مقصد آنان باشد؛ پس ايران و پاکستان به اجبار پذيراي مهاجران شدند. سابقه حضور افغانستانيها در ايران طولاني است و از همان روز اول هيچ برنامهاي براي حضور آنان در ايران وجود نداشت؛ نه در رژيم سابق و نه در چهار دهه گذشته. اگر از روز نخست نظم و ترتيبي در نظر گرفته ميشد، به وضع امروز گرفتار نميشدند. آنان همين ناني را ميخورند که منِ ايراني مصرف ميکنم و با همين قيمت، از وسايل نقليه عمومي با همان قيمت از بيمارستان و دارو، از برق و آب استفاده ميکنند؛ گويي که جزء جمعيت ايران محسوب ميشوند. آمار دقيق از جمعيت افغانستانيهاي ساکن ايران نداريم. با مراجعه به سايتهاي مختلف برابر گزارش سرشماري نفوس و مسکن سال 1395 که از سوي مرکز آمار ايران انتشار يافته است، يكميليونو 583هزارو 979 که نزديک به دو درصد از کل جمعيت ايران ميشود، اتباع اين کشور همسايه هستند. نگارنده به اين آمار اعتماد و اعتقادي ندارم؛ زيرا جمعيت بالايي از آنان، مجوز حضور در ايران را ندارند و از ترس مأموران دولتي تن به سرشماري نميدهند. طبق آمار سال 1396، بيش از پنج هزار زنداني از اتباع کشورهاي خارجی در زندانهاي ايران هستند که 88 درصد از مجرمان خارجي افغانستاني هستند و بيشتر جرائم اين زندانيان مربوط به جرائم مرتبط با مواد مخدر است و نزاع و درگيري دومين جرمي است که مرتکب شدهاند. موضوع حضور آنان در بحث مواد مخدر، باعث تنشهايي ميان دو کشور ايران و افغانستان شد و اعتراضاتي در شهرهاي کابل و هرات عليه ايران شکل گرفت. دومين مسئله به ازدواج با مردم بومي ايران برميگردد. برابر آمار سال 95 نزديک به 24 هزار مورد ازدواج اتباع خارجي با اتباع ايراني به ثبت رسيده است که عمدتا افغانستاني هستند. برابر ماده 1060 قانون مدني، ازدواج زن ايراني با تبعه خارجی در مواردي هم که مانع قانوني ندارد، موکول به اجازه مخصوص از طرف دولت است. علاوهبرآن ازدواجهايي هم بين دختران افغان با مردان ايران صورت گرفته است که برابر بند 6 ماده 976 هر زن تبعه خارجي که شوهر ايراني اختيار کند، به تابعيت شوهر درميآيد. اين آمارها مربوط به اطلاعات رسمي آماري است؛ اما واقعيت به کلي با آمار رسمي متفاوت است. بخش عمده مهاجران از روستاها و مناطق عمدتا فارسيزبان افغانستان هستند و به لحاظ وضع افغانستان عمدتا بيسواد بوده و در بخش کارگري مشغول به کار هستند. وقتي ساختوساز مسکن در ايران رونق دارد، وضع کارگران افغانستاني از نظر اشتغال خوب است. با توجه به سختگيري نيروي انتظامي، آنان بيشتر در مراکز و مناطقي مشغول به کار ميشوند که از نظارت نيروي انتظامي دور باشد. گاوداريها و مرغداريها و مزارع کشاورزي مقصد نهایي آنان است؛ هرچند ديگر مشاغل از قبيل نگهباني، حفر چاه و کار در کارگاههایي که خارج از شهرها قرار دارند نيز مورد علاقه آنان است. مهاجران افغانستاني را بايد در دو گروه قرار داد. آن عدهاي که ارتباط مالي با افغانستان ندارند و آن بخش که بايد هر چند مدت يک بار مبالغي پول به افغانستان بفرستند. افتوخيز قيمت دلار ربطي به گروه اول ندارد و فشار اقتصادي را مانند ايرانيان تحمل ميکنند؛ اما گروه دوم، مهاجراني هستند که وابستگي کامل به نوسانات ارزي دارند و با بالارفتن قيمت ارز، به گفته خودشان «ديگر ماندن در ايران صرفهاي ندارد». يکي از آنان ميگويد: «پول شما بيارزش است. نميتوانيم با پول بيارزش شما سر کنيم. عازم ترکيه هستم؛ هرچند پول آنها هم ديگر ارزش سابق را ندارد؛ اما قابل مقايسه با پول شما نيست و مهمتر اينکه مثل مأموران انتظامي شما گير نميدهند. فرستادن پول هم از ترکيه به افغانستان راحتتر است. دوستانم در ترکيه کار ساختماني و جادهسازي گرفتهاند. هر چقدر نيرو باشد، احتياج دارند». ميپرسم خروج از مرز را چهکار ميکنند، ميگويد: «ما فرزند رنجيم، زندگي من که هيچ، پدر و پدربزرگم هم در فرار و قاچاق از مرز روزگار گذراندهاند و با پاي پياده چندين بار مرز ايران و افغانستان و پاکستان را طي کردهام. حالا هم بايد مرز ترکيه را امتحان کنم. برادرم از مرز تاجيکستان به اروپا رفته و در روسيه هم افغاني هست، ما همهجا پراکندهايم. سالها قبل بمبي در کشورم منفجر شد که ترکشهاي آن همين مهاجراني هستند که از اين مرز به آن مرز و از اين خاک به آن خاک پرت ميشوند. اما ايران خاکي دامنگیر دارد. تا ديروز باوجود همه بيمهريها، مثل خاک خودمان بود. اصلا خاک خودمان است؛ من در افغانستان غريبهام. در ايران بود که پدرم طالب مادرم شد و پول او را پرداخت، من در ايران به دنيا آمدم. نه ورقه هويتي نه شناسنامهاي نه نامي.شما من را به نامي ميخوانيد، جاي ديگر به نامي ديگر. وقتي خودم هويت ثابتي ندارم، هرجا يک نام خواهم داشت. نميدانم در ترکيه چه نامي خواهم داشت». اما اين ماجرا ابعاد حقوقي متفاوتي دارد. ماده 976، اشخاصي که تبعه ايراناند را برشمرده و ميگويد این اشخاص ذيل تبعه ايران محسوب ميشوند: 1- کليه ساکنين ايران بهاستثنای اشخاصي که تبعيت خارجي آنان مسلم باشد. 2- کساني که پدر آنها ايراني است؛ اعم از اينکه در ايران يا خارج متولد شده باشند. 3- کساني که در ايران متولد شده و پدر و مادر آنان غيرمعلوم باشد. 4- کساني که در ايران از پدر و مادر خارجي که يکي از آنها در ايران متولدشده به وجود آيند. 5- کساني که در ايران از پدري که تبعه خارجه است، بهوجودآمده و بلافاصله پس از رسيدن به 18 سال تمام لااقل يک سال ديگر در ايران اقامت کرده باشند. 6- هر زن تبعه خارجي که شوهر ايراني اختيار کند و يا در ماده 979 قانون مدني از تحصيل تابعيت افراد ياد کرده است، 18 سال تمام داشته باشند. پنج سال اعم از متوالي يا متناوب در ايران ساکن بوده باشند و يا در ماده 980 از اشخاصي ياد ميکند که داراي عيال ايراني هستند و از او اولاد دارند که هيئت دولت ميتواند به آنان تابعيت ايراني بدهد. ظاهرا مقررات تابعيت در مورد افغانستانيها از روز اول جدي گرفته نشد. نه دولت به فکر آن بود که به حضور و به تزايد آنان رسميت ببخشد و نه خود اين مهاجران هم رويکردي قانوني به حضور خود در ايران داشتند. آمارها هم به همين دليل مختلف است. در برخي پژوهشها از صدها هزار کودک داراي والد افغانستاني ياد ميشود که در ايران متولد شدند که اگر درباره آموزش اينان از ابتدا برنامهاي وجود داشت، به لحاظ فرهنگ و زبان مشترک امروز از جمعيت انبوهي از جوانان تحصيلکرده افغاني سخن گفته ميشد که سفير فرهنگي کشورمان بودند. از بهترين موقعيتي که جبر زمانه در اختيار ايرانيان گذاشته بود نه اينکه استفاده نشد بلکه با همه هزينههايي که از سکونت طولانيمدت مهاجران افغانستاني در ايران ايجاد شد، کمترين بهره به دست آمد و در مواردي هم دشمنتراشي بيهوده صورت گرفت. برابر آماري که وزارت امور مهاجران افغانستان و نيز وزارت بهداشت آن کشور اخيرا اعلام کرده، تا 5/3 ميليون نفر از مردم افغانستان گرفتار اعتياد شدهاند و اخيرا فيلمي مستند از زندگي معتادان در ولايت نيمروز افغانستان را در يکي از شبکهها ديدم که از زندگي فلاکتبار معتادان اين کشور پرده برداشت و در چرخش دوربين بود که معتادان ميگفتند براي نخستين بار در ايران معتاد شدند. فرصت حضور اجباري آنها در ايران که ميشد به همگرايي و همفکري تاريخي تبديل شود، به دشمني پنهان تبديل شد. باز هم يک جمله از همان جملات سرکارگري را که با راننده شخصي به مزرعهام آمدورفت ميکند و متولد ايران است، تکرار ميکنم: «ديگر در ايران ماندن صرفهاي ندارد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.