تراژدی منابع مشترک!
امید بزرگ حداد .محسن آقاحسینعلیشیرازی
چرا معمولا در مصرف برق بیشتر از آب و گاز حساسیت داریم و صرفهجویی میکنیم؟ زیرا آب و گاز کنتور مشترک، اما برق کنتور اختصاصی دارد و هزینه اسراف در مصرف برق را فقط خودمان میپردازیم، اما اگر بیش از حد آب و گاز مصرف کنیم همسایهمان نیز بخشی از آن را میپردازد. چرا اگر بخواهیم گلی به خانه ببریم آن را از پارک محل میچینیم، نه از باغچه منزلمان؟ زیرا کاشت مجدد گلهای باغچه بر عهده خودمان، اما گلهای پارک بر عهده شهرداری است. چرا آنقدر که مراقب نظافت منزلمان هستیم، در بهداشت شهرمان کوشا نیستیم؟ زیرا متولی شهر شهرداری است، اما ما خودمان متولی منزلمان هستیم. حتی زمانی که با دوستان به پیکنیک میرویم، دیگر نگران رژیم غذایی و سلامتیمان نیستیم؛ چون پول و دنگمان را دادهایم. تراژدی منابع مشترک مسئلهای بسیار قدیمی و ملموس در ایران است. رقابت برای استفاده حداکثری از منبع مشترکی که همه آن را برای خود میدانند به سمت بیشبهرهبرداری همه بهرهبرداران از آن منبع پیش میرود و این رقابت تا جایی ادامه مییابد که دیگر اثری از منبع باقی نمیماند. این منابع مشترک میتوانند از هر نوع منابع طبیعی از جمله آب و خاک و هوا یا حتی منابع اقتصادی باشند. در سالهای اخیر با توجه به دلایلی مانند کاهش بارندگی، افزایش دما، افزایش جمعیت، راندمان پایین مصرف آب در بخشهای صنعت، شهری و بهویژه کشاورزی در کشور، برداشت از منابع آب زیرزمینی و سطحی افزایش یافته و در نتیجه، کاهش سطح آب زیرزمینی و همچنین کاهش شدید ذخیره آب در مخازن سدها و دریاچههای طبیعی رخ داده است. مدیران بخش آب نیز برای حل بحران آب در کشور، معمولا دنبال منابع جدید جایگزینی هستند تا آن را بین مصرفکنندگان به اشتراک بگذارند و توزیع کنند. غافل از اینکه حتی این منبع جدید نیز در اندک زمانی، باز دچار سرنوشت منابع مشترک میشود. مسائلی که برای منابع مشترک به وجود میآیند، پیچیدگی خاص خود را دارند و برای آنها راهحل قطعی وجود ندارد. راهحلهای پیشنهادی برای رفع مشکل و حل اختلاف بین بهرهبرداران نیز فقط تا زمان محدودی صدای اعتراضات را خاموش میکنند و درد را درمان نمیکنند و فقط نوعی مسکناند. از شاخصترین این مشکلات میتوان به تراژدی منابع آب مشترک در زایندهرود، دریاچه ارومیه و حوضه کارون اشاره کرد که راهحلهای ارائهشده مشکل را بهصورت کامل رفع نکردهاند. بنابراین نباید فقط دنبال راهحلهایی بود تا مشکلات فعلی را برای مدت محدود و بدون توجه به عواقب و هزینههای آن در آینده حل کرد. برداشت از منابعی که منجر به تراژدی منبع آب مشترک و در نتیجه بیش بهرهبرداری شود، نهتنها مشکل بحران آب را حل و برای همیشه مدیریت نمیکند، بلکه حتی به گسترش آن نیز دامن میزند. از طرفی بهرهبرداری از منابع جدید برخلاف اصول توسعه و بهرهبرداری پایدار است و آینده فرزندانمان را با خطر روبهرو خواهد کرد. پس برای مدیریت بحران آب در کشور بهتر است بهدنبال راههایی ساده، کمهزینه، سریع و مطمئن از طریق آگاهسازی مردم و فرهنگسازی مصرف بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.