سینماگری خلاق
امید جوانبخت
نام «علی حاتمی» برایم قرین خاطرات ماندگار و تأثیرگذاری است؛ هم شخصیت فردی و هم آثار درخشانش. اواسط دهه 60 مواجهه با چند اثر روی نگاهم به سینما بسیار تأثیرگذار بود. فیلمهایی مانند «ناخدا خورشید» (ناصر تقوایی) «سرب» (مسعود کیمیایی) «شیر سنگی» (مسعود جعفریجوزانی) و البته سریال «هزاردستان» (علی حاتمی)؛ آثاری که در زمانهای ساخته شدند که فضاهای ملتهب ناشی از جنگ و کمبودها از یکسو و سیاستهای هدایتی- حمایتی وزارت ارشاد از سوی دیگر محمل مناسبی برای خلق آثاری ماندگار به نظر نمیرسید، اما همگی تأثیرگذار شدند و ماندگار. البته تحلیل این موقعیت پارادوکسیکال مجالی دیگر میطلبد. در شرایطی که در فاصله یکساله تولید تا نمایش یک فیلم سینمایی دهها تغییر در مدیریتها، نظرات، ممیزیها و... دیگر عادی شده، میتوان به میزان جدیت و پشتکار «علی حاتمی» در ساخت سریالی که شروع آن به قبل از انقلاب برمیگردد پی برد، آنهم با توجه به تغییرات کلان فرهنگی و ضوابط نامشخص تولید فیلم و سریال و تغییرات مداوم مدیران در دوران انقلاب و سالهای ابتدایی جنگ در تلویزیون. شروع کار حاتمی در سینما با فیلم متفاوت «حسنکچل» که مملو از ضربالمثلها و حکایات ایرانی در قالب داستانی برگرفته از افسانهای قدیمی بود که این دغدغه در امتداد نمایشنامهها و نوشتارهای قبلی وی بود. فیلم دوم او، «طوقی»، از سویی برگرفته از دلمشغولیهای حاتمی درخصوص آداب و رسوم، فضاهای ایرانی و از سویی دیگر وامدار ویژگیهای بخشی از فیلمهای موسوم به موج نو، بهویژه «قیصر» (خصوصا از نظر تم انتقام شخصی انتخاب بازیگران و موسیقی) است. فیلمهای «باباشمل»، «قلندر» و «خواستگار» در سالهای اولیه دهه 50 با وجود محسوسبودن نگاه خاص حاتمی و امتیازاتی نظیر بهرهگیری از ویژگیهای ایرانیزبان، ریتمیک و بازیگران مطرح در گیشه به توفیقی دست نیافتند. «ستارخان» نخستین ساخته حاتمی بود که از یک اتفاق اجتماعی - سیاسی (مشروطیت) و یک شخصیت واقعی (ستارخان) وام میگرفت، اما به شیوهای که بهجای تاریخنگاری صرف، شخصیتها و رخدادها بهنحوی به کار گرفته شدهاند که در هر زمانی مابازای معاصر خود را بیابند. متأسفانه همین عدم تطابق دقیق با تاریخ، به عاملی برای مخالفت گروهی با فیلم تبدیل شد که منجر به محدودشدن نمایش آن و در نهایت مهجورماندن فیلم شد. اکران عمومی ناموفق چند فیلم پیاپی حاتمی چندسالی بین آثار سینمایی او وقفه انداخت و ترجیح داد در تلویزیون فعالیت کند که ماحصل آن مجموعه «داستانهای مولوی» (1352) و سریال ماندگار «سلطان صاحبقران» (1354) بود که در کنار «داییجان ناپلئون» (ناصر تقوایی) از بهترین سریالهای دوران پیش از انقلاب بود. پس از آن حاتمی فیلم درخشان «سوتهدلان» (1356) را ساخت که بهجرئت میتوان آن را بهترین و پختهترین ساخته او پیش از انقلاب دانست. دورخیز حاتمی در سالهای پایانی دهه 50 برای ساخت پروژهای بزرگ با مضمون تاریخ معاصر با سریال «جاده ابریشم» شروع شد که بخش اصلی آن ساخت شهرک ماندگار سینمایی بود که مدتها برای مطالعات، طراحی و اجرای آن وقت گذاشت. متأسفانه وسعت سریال بهتدریج با شروع فیلمبرداری با تغییر پیاپی مدیران تلویزیون در سالهای ابتدایی دهه 60 و وقفههای ناشی از اعمال نظر آنان در فیلمنامه از 30 قسمت به 13 قسمت کاهش یافت. فیلمهای «حاجیواشنگتن» (1360) و «کمالالملک» (1363) که هر دو از بهترین آثار حاتمی بهشمار میروند حاصل نبوغ حاتمی بود که در وقفههای مابین سریال و تقریبا با همان عوامل به منظور اشتغال و متفرقنشدن گروه ساخته شدند. فیلم اول فقط در اولین جشنواره فجر نمایش داده و بعد توقیف شد، ولی فیلم دوم در سومین جشنواره فجر توانست جوایزی نیز دریافت کند و استقبال عمومی خوبی؛ چه در اکران و چه در نمایشهای مکرر تلویزیونی به دنبال داشت. سریال «هزاردستان» (65-1358) که پس از جرحوتعدیلهای فراوان در شرایط جنگ و بمباران به پخش رسید، بهواسطه شیوه روایت تودرتو و هزارویکشبی، شخصیتپردازیهای مناسب، بازیهای درخشان بازیگران اصلی و مکمل و دیالوگهای فوقالعاده (هم از نظر وزن و سجع ظاهری و هم عمق معنایی) تبدیل به یکی از سریالهای ماندگار تلویزیون شد. کار سترگ حاتمی برای گردآوردن جمعی از ممتازترین هنرمندان عرصههای مختلف هنر نظیر: «آیدین آغداشلو» در نقاشی تیتراژهای اول و آخر، «حجتالله شکیبا» در تصویرسازی و نقاشی میانه دکورها، «رضا مافی» در نوشتن تابلوها، «عبدالله فرادی» در دستنوشتههای رضا، «مهرداد فخیمی» و «مازیار پرتو» در فیلمبرداری، «مرتضی حنانه» در آهنگسازی و موسیقی، «جلالالدین معیریان» و «عبدالله اسکندری» در طراحی چهرهها، «جانی کورنتا» و «ولیالله خاکدان» در طراحی شهرک و دکورها»، «منوچهر اسماعیلی» و «ناصر طهماسب» در دوبله نقشها و بالاخره «مشایخی»، «انتظامی»، «نصیریان»، «رشیدی»، «کشاورز» و «والی» در بازیگری و ایجاد زمینهای در راستای درخشش و نمود هرچه بیشتر هنر هریک از این هنرمندان (درحالیکه معمولا در آثاری که چند بازیگر معروف در کنار هم حضور دارند، سایهاندازی آنها روی هم باعث میشود چنان درخششی نداشته باشند) شایان ستایش است. او این ویژگی را در چند اثر دیگر خود نیز به کار گرفت؛ ولی «هزاردستان» به دلیل وسعت شرایط سریال نسبت به فیلم و تسلط و مهارت بینظیر حاتمی به موضوع و شخصیتها و ساختار فیلمنامه، به گل سرسبد آثار او تبدیل شد. از ویژگیهای ماندگار این اثر میتوان به تیتراژ هوشمندانه آن با موسیقی خاطرهانگیز مرحوم «حنانه»، شهرک کماکان بینظیر تهران قدیم (با اسم رایج و بیمسمای «غزالی») که بسیاری از اتفاقات سریال در فضاهای این شهرک پدید آمده است (و متأسفانه درحالحاضر وضعیت بسیار اسفباری دارد)، بخش مرور اتفاقات قسمتهای گذشته در ابتدای هر قسمت که تلفیقی از عکسهای خوب «عزیز ساعتی» و متن مسجع حاتمی که با صدای مرحوم نوذری گفته میشد (بهعنوان مثال: جمع رجال حاضر تا پنهان سازند ترس خفیه را از چشم جماعت ناظر)، ثبت و ضبط مجموعهای از آداب و رسوم و فرهنگ ایرانی در تهران قدیم نظیر لباسها خوراکیها، فضاها، ماشینها و...، شخصیتهای جذاب و تأثیرگذاری مانند رضا خوشنویس، خان مظفر، ابوالفتح صحاف، مفتش ششانگشتی، شعبان و... و دهها نکته از این دست اشاره کرد. پس از این سریال، حاتمی فیلم «مادر» (1368) را ساخت (که از معدود آثار معاصر اوست) که با کارگردانی و فیلمنامهای پخته، بازیگران و نقشآفرینیهای درخشان (چهرهآزاد، عبدی، کشاورز، فرجامی و هاشمپور)، فیلمبرداری خوب و هماهنگ (کلاری) و موسیقی خاطرهانگیز و ماندگار، بهسرعت به یکی از موفقترین و نوستالژیکترین آثار حاتمی در مواجهه با مردم و منتقدان و حتی هشتمین جشنواره فجر تبدیل شد. «دلشدگان» (1370) که یکی از پروژههای بلندپروازانه حاتمی درباره موسیقی بود، پس از تغییرات مختلفی از زمان ساخت تا نمایش، از سه ساعت به حدود صد دقیقه تقلیل یافت. کاملا به یاد دارم متأسفانه پس از نمایش در جشنواره دهم در آن دوران منتقدان زیادی پیدا کرد؛ البته این فیلم که عنوان آخرین ساخته کامل حاتمی را نیز به همراه دارد، با وجود ایراداتی در فیلمنامه، همچنان مملو از دوستداشتنیهای زیادی است که به سیاق اغلب آثار حاتمی، تماشای چندباره آنها نیز لذتبخش است؛ تیتراژ زیبا، موسیقی زیبای «علیزاده» به همراه تصنیفهای گوشنواز شجریان، گروه بازیگری توانمند با دیالوگهایی پرمعنا و زیبا، طراحی صحنه و لباس فوقالعاده که هر کادر فیلم را به تابلویی چشمنواز تبدیل کرده و... . فیلمنامهها و طرحهای حاتمی درباره همسران شاه با عنوان «ملکههای برفی» و «آخرین پیامبر» در سالهای ابتدایی دهه 70 (حتی با وجود شروع پیشتولید اولی) در همان ابتدا به دلایل مختلفی ناکام ماندند که دریغی برای سینمای ایران است. آخرین دورخیز حاتمی که با محوریت ورزش پهلوانی و «تختی» انجام شد، با دریغ فراوان در مواجهه با کسالت و در نهایت درگذشت او ناکام ماند. 52 سال برای فیلمسازی با این همه ذوق، سلیقه، پشتکار و آثار نغز، بسیار عمر کوتاهی بود. از دیگر نکات ظریف حاتمی، اهمیتدادن به پوستر فیلمها و سفارش اغلب آنها به بهترین گرافیستها بود که از آن جمله میتوان به سفارش پوستر فیلمهای «ستارخان، سوتهدلان، کمالالملک، مادر و دلشدگان» به «مرتضی ممیز» و «حاجیواشنگتن» و پوستر تیتراژ پایانی «هزاردستان» به «آیدین آغداشلو» اشاره کرد که همه آنها علاوه بر تطابق مناسب با محتوای اثر، از نظر گرافیکی از آثار ماندگار پوسترهای سینمایی هستند. متأسفانه با درگذشت نابهنگام علی حاتمی دریغی بزرگ بهجا ماند برای ایدهها و داستانهایی که میتوانستند با نگاه خاص، کارگردانی ویژه و دیالوگهای ماندگار حاتمی تبدیل به فیلمهایی منحصربهفرد شوند و نشدند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.