|

دوباره پاییز...

علی ورامینی

آقای معلمی در دبستانی دخترانه، هنر درس می‌دهد. معلمِ هنر درصدد است نقش و نگاری نو به دیوارهای کدربسته مدرسه بزند. معلم، همسرِ ناظم مدرسه (لیلی رشیدی) است. مادری (مونا احمدی) به‌واسطه علاقه غیرمعمولی دخترش به معلمِ هنر پایش در میان است... این خلاصه‌ای از داستانِ نمایشِ «بی‌تابستان»، اثر «امیررضا کوهستانی» است. نمایشی که مخاطب بعد از مواجهه با نقاشی‌هایی که در راهروی ورودی نصب است، اولین چیزی که در برابرش از صحنه بیرون می‌زند، چرخ‌وفلکِ زمینی است؛ وسیله‌ای که تا ابد تنها می‌چرخد، بی‌هیچ مقصدی. اسباب تفریحی که اگر در غیاب لذت آن را مجسم کنیم، کاری جز دور باطل نمی‌کند. اما معلم برای حفاظت از بچه‌ها همان ابتدا زنجیری به چرخ‌وفلک می‌زند که دیگر نچرخد که احتمالا بچه‌ها را از دور باطل رها کنند؛ دور باطلی که در گفت‌وگوی ناظم مدرسه با مادر کودکی (که بعدا می‌فهمیم تیبا است) در همان اول نمایش عیان می‌شود. مادر اصرار دارد که مدرسه دولتی نباید پول بگیرد! مگر نه اینکه آموزش‌وپرورش رایگان است؟ اما ناظم با اشاره به عوض‌شدن زمانه و با ارجاع به خرید فناوری برای یادگیری و کلاس‌های فوق‌برنامه اصرار بر این دارد که مادر هرچقدر می‌تواند و حتی به صورت اقساطی بپردازد. ناظم اشاره می‌کند که خودش هم در این مدرسه درس خوانده است. بعد از این دیالوگ است که با شوهر هنرمند ناظم آشنا می‌شویم؛ شوهری که به‌واسطه آشنایی و لابی‌گری همسرش وارد این ساختار شده است. از همان ابتدا مشخص می‌شود که رابطه این دو گرم و پرشور نیست، تا جایی که دیالوگ‌های ابتدایی مادرِ تیبا (که در حیاط مدرسه منتظر است) و معلم، مخاطب را به سویی می‌برد که خیانتی در شرف وقوع است. اما نه، معلم شخصیتی کنشگر داد و فقط و فقط متمرکز بر کار خودش است. می‌خواهد نقش نویی روی این دیوارهای کهنه بزند، دیوارهایی که شعارهای دهه 60 هنوز روی آن رخ‌نمایی می‌کنند؛ «جنگ جنگ تا پیروزی». معلم باید ابتدا کل دیوار را سفید کند بعد از آن نقش و نگاری نو بزند. اما دیوار پاک نمی‌شود، رنگ سفید کافی نیست. نقش‌هایی که سر آخر شکل می‌گیرد بر بقایای همان شعارهاست. شعار پاک نشده، بیرون می‌زند. پاک نمی‌شود. هر مخاطبی که با نقش و نگار جدید روبه‌رو می‌شود، ابتدا بقایای همان شعارها را می‎‌بیند. گویی که اراده‌ای برای پاک‌کردن آنها وجود ندارد. ناظم حاضر نشده پول بیشتری در اختیار معلمِ نقاش قرار دهد تا رنگ بیشتری برای سفیدکاری زیر نقش‌های جدیدش بخرد. مرد هم اصرار زیادی نکرده است. شاید گمان کرده که نقش جدید آن‌چنان مخاطب را محو می‌کند که دیگر زیرش را نبیند. اما چنین نیست. لااقل ناظم در همان لحظه اول برخوردش تنها چیزی که می‌بیند بقایای شعارهاست. ناظم وحشت دارد که نقش و نگار جدید روی این شعارها به مذاق برخی خوش نیاید، برای او دردسرساز شود و جایگاه نمادینش به‌عنوان ناظم را از دست بدهد؛ جایگاهی که حتی از دیگر نقشش، یعنی همسربودن، برایش مهم‌تر است. برای همین هم است که بی‌توجه به احساس شوهرش اقدام به پاک‌کردن نقش‌ها می‌کند. ناظم بزرگ‌شده در ساختاری که امروزه ژاندارمی‌اش می‌کند، تا خود را در برابر هیچ و در برابر آن تنهایی سهمگین ‌ نبیند تن به برون‌رفت نمی‌دهد. اما برون‌رفت به این سادگی هم نیست. ناظم در مدرسه حل شده و مدرسه در ناظم. برون‌رفت از این مدرسه با وجود کینه تیبا که به معلم هنرش عاشق شده، راحت نیست. ناظم مستبد که اشک معلم را هنگام پاک‌کردن نقش‌های او در آورده بود، ژاندارمِ یکی از ساحت‌های زیست دختران است. اما دختران دبستان او در دو ساحت متضاد در حال زیست‌اند؛ وضعیتی که حتی اجازه نمی‌دهد به‌راحتی معلمی مرد در مدرسه باشد و فقط در مواردی استثنا و با ‌هزار تبصره قابل پذیرش است و در ساحتی دیگر، بچه‌ها فانتزی‌هایشان را زیست می‌کنند؛ فانتزی‌هایی که آن‌قدر از ساختار اصلی دور و تابوست که ناظم جز از سر اضطرار به بیان آنها رغبتی ندارد. مازادِ برخوردِ دو ساحت واقعی و فانتزی برای کودکان همان می‌شود که تیبا با دیدن اولین جنس مخالف در مدرسه عاشق او می‌شود. تیبا از این عشق مریض می‌شود، مادر مضطرب و پریشان برای یافتن راهی به مدرسه می‌آید. اما تیبا و مادر از هم جدا نیستند. تیبا همان دور باطل مادری است که بر چرخ و فلک مدرسه سوار است. این را در پرده آخر نمایش، کوهستانی به‌خوبی نشان داده است؛ جایی که مادر با صدای تیبا سخن می‌گوید و تیبا هم هست و هم نیست؛ جایی که چرخ و فلک قفل است، آقای معلم کلیدها را دارد. تیبا با همه توان سعی در چرخاندن آن دارد. معلم برای هشدار به تیبا به ناظم و بچه در شکمش اشاره می‌کند؛ بچه‌ای که هنوز نیامده روی چرخ‌ و فلک است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.