بگذار بار دیگر تابستان فرا رسد!
محمدحسن خدایی
اگر از وسوسه تحلیلهای روانشناختی درباره نمایش «بیتابستان» دست برداریم و به چشماندازی نظر کنیم که امیررضا کوهستانی مقابل ما گشوده، میتوان زمانهای را رصد کرد که بیشازپیش در دام مناسبات مادی فرو رفته و حتی دبستان دخترانهاش گرفتار کمتوجهیهاست. بیتابستان یادآور «شنیدن» است. اینجا هم میتوان قانون رسمی و تا حدودی انتزاعی را مشاهده کرد که چگونه در مواجهه با عرف و وضعیتهای انضمامی، دچار ابهام شده و لاجرم تن به تفسیرهای مجریان قانون میدهد. اگر شنیدن به نظام دانشگاهی ارجاع دارد، بیتابستان درباره آموزشوپرورش است. در هر دو نمایش، پرسش اساسی این است که قانون در قبال امر غیرمنتظره، در جایی که بهنظر انحرافی رخ داده است، چگونه میتواند مداخله کند. بیشک کسانی که مسئولیت قانونی و اقتداری دارند، در غیاب رواداری، گاه از جایگاه خود سوءاستفاده کرده و موجب پیچیدگی امور میشوند. بیتابستان روایت دخترکی خردسال است که گویا حسی مبهم به معلم نقاشیاش پیدا کرده است. معلم که شوهر ناظم مدرسه است، بنا بر مصلحت، مجبور به ترک مدرسه میشود. کسی بهدرستی نمیداند کیفیت احساسی که دخترک به معلم دارد، چیست؟ حتی مادر هم در بیان دقیق احساسات فرزندش، ناتوان است. اخراج معلم، پاککردن صورت مسئلهای است که قانون رسمی، چندان توضیح روشنی در قبال آن ندارد. بیتابستان همچنین روایت استخدامشدن معلمی مرد در دبستانی دخترانه است؛ نوعی دورزدن قانون و تصمیم شخصی ناظم مدرسه. در بیتابستان با توجه به اینکه معلم نقاشی، شوهر ناظم دبستان هم هست، میتوان علت استخدام را فهمید. او قرار است هنگام فراغت از آموختن نقاشی به کودکان، دیوارهای فرسوده مدرسه را رنگ بزند. جایگاه دو پاره معلم که مابین آموزشدادن و رنگآمیزی دیوارها در نوسان است، طنز تأسفبار ماجراست که چگونه خصوصیسازی و بحران اقتصادی، نیروهای انسانی آموزشوپرورش را گرفتار جایگاهی متزلزل کرده است. عقل معاشاندیش ناظم مدرسه، با بهکارگیری شوهرش، میل آن دارد که از هزینههای جاری مدرسه بکاهد و بر درآمد خانواده بیفزاید. آن دو علاوه بر نقش زنوشوهری، هنگام حضور در مدرسه، گاه نقش کارگر و کارفرما را هم دارند که اوج تضادشان بر سر کیفیت رنگآمیزی دیوارنگارههاست؛ تضاد حلنشدنی کار و سرمایه. صحنه چنان طراحی شده است که حس و حال دبستانی دخترانه را انتقال دهد. حیاطی که با دیواری آجری در سمت راست و دری آهنی در چپ، محصور شده است و چرخوفلکی قفلشده در مرکز آن، به شکل استعاری نشان از نبود ِ بازی و سرگرمی کودکانه است. دیوار آجری با ویدئوهایی که بر آن نقش میبندد، هوشمندانه روح زمانه را بازتاب میدهد. گویی از شعارهای حماسی دهه 60 به نقاشیهای انضمامی امروزی رسیدهایم. دیوارها همچون تابلویی تبلیغاتی عمل میکنند که قرار است نظام زیباشناسی هر دوره را تعیّن بخشند. دیگر نمیتوان با خطابکردنهای مستقیم، به کار پرورش کودکان پرداخت و بهتر آن است پیام مدنظر غیرمستقیم بیان شود. بیدلیل نیست که به جای شعار، تصویر یک خانواده موفق که مشغول قدمزدن در فضاهای عمومیاند، مینشیند. اما کیفیت پایین رنگهایی که استفاده میشود، گذشته را به تمامی محو نکرده و آن را مانند شبحی ترسناک بر دیوار احضار میکند؛ نوعی حکشدگی ایدئولوژی گذشته بهجای فکشدگی آن. استفاده از ویدئو، تمهیدی هوشمندانه است که زمان را فشرده و تخیل را گسترش میدهد. به میانجی دیوارنگارههاست که میتوان زیباشناسی هر دوره را رصد کرد و به قیاس نشست. بیتابستان روایتگر دورانی است که گویا فاقد تابستان و فراغتهای آن شده است. تو گویی هر سال از مهر آغاز شده و به خرداد ختم میشود. سالی که بهتمامی با حضور در مدرسه میگذرد و غیاب تابستان. در غیاب فراغت دوران کودکی است که دخترک عاشق معلم خود شده و ناگهان به وادی بزرگسالی پرتاب میشود. اما در انتها گویی امیدی پدیدار شده و شخصیتها بر چرخوفلک مینشینند و مانند جمعی دوستانه، این بار نه در مقابل هم که در کنار هم چرخ میخورند. لحظهای که دستها را بالا برده و اجازه میدهند کودکی بار دیگر فرا رسد؛ همان لحظهای که شوق کودکانه بر منطق بزرگسالی پیروز شده و بار دیگر تابستان فرا رسیده است. همان نقطهای که در پاکشدن دیوارنگارهها، زیباشناسی حقیقی دوران ما سر برمیآورد، جایی که مدرسه به بورژوازی مستغلات فروخته شده است و حال باید به کودکی و رهاییبخشی آن پناه برد. در زمانهای که دستهای بالابرده، نشان از تسلیم و مقاومت همزمان دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.