گفتوگوی علیاصغر دشتی با امیررضا کوهستانی درباره اجرای «بیتابستان»
تراژدی آدمهای خوب
امیررضا کوهستانی «بیتابستان» را با بازی لیلی رشیدی، سعید چنگیزیان و مونا احمدی ابتدا در بروکسل و تورینو، سپس در جشنواره آوینیون و این شبها در سالن سمندریان تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه برده است. نمایشی که بیش از هر چیز تلنگری به وضع غامض کنونی ماست؛ مدرسهای که در آن دیوارنوشتهها هرگز پاک نمیشوند، محو نمیشوند، تنها لایهای روی لایه دیگر تلمبار میشود و بار گذشته روی اکنون سنگینی میکند و به قول خود کوهستانی تراژدی آدمهای خوب را رقم میزند. علیاصغر دشتی را روبهروی امیررضا کوهستانی نشاندیم تا درباره «بیتابستان» گفتوگو کنند که این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
اسم اجرا را که دیدم یاد حسن حامد افتادم. به آن فکر کرده بودی؟ نه ولی الان که گفتی جالب بود. عنوان دو نمایشنامه از حسن حامد به نام اجرای تو نزدیک است؛ یکی«بچه تابستان» و دیگری «تابستانه»... و ما هر دو را در گروه مهر شیراز در سالهای 76 و 77 اجرا کردیم. در آن دو نمایشنامه از زاویه جالبی به وضعیت دانشآموزان یا بچههای جنوب شهر تهران در حدود دهه 60 پرداخته بود... . بله؛ البته او با وضعیت، خیلی طبقاتی برخورد کرده بود. نمیدانم به یاد دارید یا نه، اما من «کوارتت» را به حسن حامد تقدیم کرده بودم. بدون اینکه او را دیده باشم یا حتی اجرائی زنده از او تماشا کرده باشم؛ او در 17، 18 سالگی در نوشتن مشوق من بود. چون در آن سنین این دو نمایشنامه را خواندم و اولین متنی که نوشتم هم در 18 سالگی دوبارهنویسی «ارتفاع» حسن حامد بود. چه جالب! من اصلا این پیشینه را درباره تو نمیدانستم. البته نسل جدید هیچ شناختی از حسن حامد ندارد و شاید حتی اسم حسن حامد به گوشش نخورده باشد. زندگی عجیبی داشت، شبیه به نمایشنامههایش زندگی کرد و خیلی زودهنگام رفت؛ به گمانم در سنی کمتر از 30 سالگی... برخورد حسن حامد با درام و موضوعات اجتماعی در دوره خودش قدری غریب بود... . جزء معدود نمایشنامهنویسهایی بود که در آن دوران که در تئاتر انقطاعی رخ داده بود درخشان شد و شاید بهدلیل نرسیدنش به دهه 70 و دوران شکوفایی تئاتر کمتر مطرح شد و من در سالهای نخست فعالیتم در گروه تئاتر مهر شیراز بهسبب پیشنهاد دانیال طیبیان، «ارتفاع» را بازنویسی کردم؛ قصه پسری که روی پشتبام رفته بود تا خودش را پرت کند اما دختری را میبیند که کنار کولر نشسته و سیگار میکشد؛ برخورد این دو نفر نمایشنامه را شکل میداد. بعد هم در مهر شیراز دانیال «بچه تابستان» و «تابستانه» را تلفیق و کار کرد. در کار «بچه تابستان» تقابل دو نسل را داریم که در «بیتابستان» هم مشابه آن اتفاق میافتد. در آغاز گفتوگو از حسن حامد یاد کردیم. ادای دینی بود به حسن حامد. ویژگی حسن حامد این است که چگونگی بیانکردن «مسئله»ای اجتماعی را در نمایشنامههایش تجربه میکند، بدون اینکه دچار شعارزدگی شود یا درگیر فرم باشد. اما ویژگی کارهای تو این است که هرچه به امروز نزدیکتر میشویم، «مسئله» نسبت به فرم اهمیت بیشتری پیدا میکند. برای مثال پیشتر در«کوارتت»، با اینکه مسئله وجود دارد، اما بهلحاظ زمانی وقتی از اثر فاصله میگیری آنچه با من تماشاگر باقی میماند، فرم است. درحالیکه وقتی «شنیدن» و «بیتابستان» را میبینی، مسئله پررنگتر است. این چقدر آگاهانه اتفاق میافتد؟ این چیزی که میگویی درست است. همیشه سر کلاسهایم حرفی میزنم که همه خیلی از آن تعجب میکنند؛ به نظر من تئاتر باید تاریخ مصرف داشته باشد. این توهم که تئاتر مانند نمایشنامههای شکسپیر با عبور از زمان و مرزهای جغرافیای برای همگان قابل درک باشد، با ماهیت میرای تئاتر در تناقض است. تئاتر قرار نیست که بماند؛ تئاتر باید اتفاق بیفتد و از بین برود. مثل تفاوت گل طبیعی و گل مصنوعی است. چرا ترجیح ما داشتن گل طبیعی است؟ نمیتوانی هم گل طبیعی بخواهی و هم انتظار داشته باشی بیشتر از چند روز در پارچ آب بماند. تئاتر هر چقدر میل به جاودانگی کند، از امروز ما دارد دور میشود. اساسا درباره ماهیت تئاتر حرف میزنی یا منظورت این است که تئاتر امروز به جایی رسیده است که باید تاریخ مصرف داشته باشد؟ واژهای مثل تئاتر تجربی امروز اساسا در تئاتر آکادمیک دیگر استفاده نمیشود و بیمعناست. موافقم. ما امروز فقط تئاتر معاصر داریم؛ یعنی همان کارگردانهایی که در دهه 70 و 80 به کارگردان تجربی مشهور بودند، امروز به کارگردان معاصر مشهورند. این تأکیدی است بر اینکه تجربههای فرمی میرا خواهند بود و در تئاتر امروز او بیش از هر چیز فرزند زمان خود بودن اهمیت دارد. تئاتر اول باید در زمان خودش بتواند درست عمل کند. مهم نیست که در طول زمان حرکت کند، بلکه در عمق میرود. اینکه اجرای امروز شما میتواند با اجرای دیروزتان متفاوت باشد، ویژگی منحصربهفرد تئاتر است و نه هنری دیگر. فقط تئاتر است که میتواند سیال باشد. تئاتر در طول دورانها تغییرات زیادی کرده. یک بخشهای ثابت دارد مثل نمایشنامه، میزانسن و... و یک بخشهای متغیر دارد. حضور تماشاگر و وضعیت روحی و روانی بازیگر در شبهای مختلف و... هر شب باعث تغییراتی در اجراها میشود. با مواجهه با تئاترهای مختلف امروز جهان به ضرس قاطع میگویم که در تئاتر امروز جهان کارگردانی آهنی به این معنا که همهچیز ثابت باشد و یک بسته بتنی غیرقابل تغییر باشد، جایش را به شکلی از تئاتر میدهد که نزدیک به پرفورمنسآرت است و مهمترین ویژگی آن اتفاقافتادن در لحظه است. کارگردانها به تئاتر اجازه میدهند که بسته به حضور متفاوت تماشاگر در هر شب نفس بکشد و تغییر کند. نقش تماشاگر در تئاتر امروز فراتر از جماعت خاموشی است که در تاریکی مینشینند و صرفا شاهد اتفاقیاند که در بخش نورانی اجرا میشود. تئاتر معاصر دارد پوست میاندازد و برای زندهماندن تأکید میکند روی بخشهایی که متعلق به خود تئاتر است ولاغیر. الان چهار، پنج سال است که بیشتر در آلمان تئاتر کار میکنم، این نوع از تئاتر آنجا هم موافق و مخالفانی دارد، آنجا هم میگویند این نوع تئاتر را پرفورمنسآرت مسموم کرده است. درصورتیکه پرفورمنسآرت وارد تئاتر شده و تو بهعنوان تماشاگر بیشتر از پیش با این سؤال مواجه میشوی که «منظورش چیست؟» چون «منظور» با تماشاگر کامل میشود. این در لحظه اتفاقافتادن مربوط به جزئیات است یا در استراکچر کلی هم قابل تجربه است. منظورم در تئاتر است؟ چون در پرفورمنسآرت در ساختار کلی این درلحظهبودن و تحتتأثیر تعامل یا مواجهه پیشرفتن قابل تجربه است... . چیدمانی که ما در «بیتابستان» داریم، قابلیت هر برداشتی را به مخاطب میدهد. در همین مدت ما نظرات بسیار متفاوتی درباره کار داشتیم. برخی خوانش اشراقی و عرفانی داشتند. برخی خوانش اجتماعی داشتند که مدرسه را سمبل یک اجتماع کوچک گرفتند. خوانش روانشناختی داشتند. یکی از دوستانم متنی فرستاد و گفت این برداشت چقدر به منظور شما نزدیک است؟ اساسا منظور من چیست؟ آیا من نمایشی براساس یک منظور تولید میکنم؟ مثلا شرایط سیاسی- اجتماعی مملکت را میبینم و میگویم باید بازتولیدش کنم در یک شکل تئاتری؟ اینطور نیست. در «بیتابستان» ماجرا پیچیدهتر است. ما یک چیدمان داریم از عناصر صحنهای؛ برف، باران، فصل، صحنه؛ صحنه خیلی رئالیستی که نمونهاش را تا به حال نداشتم. چالشهایی که با زمان اتفاق میافتد. سه کاراکتر داریم. یک کاراکتر غایب داریم که به صورت مجازی حضور پیدا میکند. اینها المانهای صحنه است. شاید اگر 10 سال پیش قرار بود این کار را کارگردانی کنم، این عناصر همگراتر بودند یعنی بیشتر در جهت یک هدف خاص بودند. مثلا در «کوارتت» اینگونه بود. آن دوران فکر میکردم فرم و محتوا باید یکدست باشد. همهچیز باید در خدمت حرفی باشد که من بهعنوان کارگردان میخواهم بزنم. اساسا قائل بودم به اینکه من باید حرفی بزنم. شرایط سنیام شاید این بود؛ آن زمان تصورم این بود که درک دقیقی از جامعهام دارم. هرچه زمان گذشت، فهمیدم که جامعه و این دنیا، غامضتر و پیچیدهتر از این است که من بتوانم در نمایشم خلاصهاش کنم و هر چیز که فکر میکنی درست است، دقیقا نقیض خودش را در خودش تولید میکند. به مجرد اینکه فکر میکنی به درستی چیزی میرسی، گفتمان خلافش همزمان در خودش تولید میشود. این نتیجهگیری یک اتفاق کاملا تئاتری بود. یک جور دیالوگ با خود. شاید بشود گفت از سال 88 به بعد بهواسطه برخی تغییرات، من بیشتر سعی کردم چالش ایجاد کنم در صحنه تئاتر. چالش بین اندیشههایی که به نظرمان اندیشههای درستی هستند. برای من «بیتابستان» تراژدی آدمهای خوب است. آدمهای خوبی که همه سعی میکنند کار درست را انجام دهند اما همه در نقطهای به هم برخورد میکنند که در حق هم ظلم میکنند، به هم فشار میآورند، حتی خشونت نسبت به هم اعمال میکنند، درعینحال که فکر میکنند دارند خوب کار میکنند. دورترین کاراکتر به ما شاید ناظم باشد که فقط به مدرسهاش فکر میکند. ولی بااینحال حرفهایش کموبیش منطقی است. خیلی آسان نیست که بخواهی این منطق آهنینش را زیر سؤال ببری. سعی کردم در «بیتابستان» به شکل چیدمان نزدیکتر شوم، عناصر صحنهای در کنار هم ایجاد خوانش میکنند و این فضا را برای تماشاگر قائل باشم که در بین این عناصر خودش را جا بدهد. با اینکه اتفاقهای پرفورمنسآرتی در آن کمتر رخ ميدهد. بااینحال سعی کردم چیدمانی باز در مقابل مخاطب قرار دهم تا بیش از هر کار دیگرم در مقابل این پرسش قرار بگیرم که «آقا چه میخواستی بگويی؟» درعینحال که تنها کارم است که در 17، 18 اجرائی که در خارج و داخل داشته، کسی بلند نشده كه بیرون برود. البته تماشاچی هم بیشتر یاد گرفته چطور تئاتر ببیند. بله. این هم یک اتفاق است. در قیاس «بیتابستان» و «شنیدن»، بیتابستان میتواند ما را بینیاز کند از این پرسش که نمایش چه میخواهد بگوید؟ یعنی انگار در شنیدن کاراکترها با یک سیستم در جدل هستند و وجود آن سیستم این حس را به تماشاگر میدهد که تو باید چیزی را کشف کنی. درحالیکه اینجا اگر بخواهیم نقشی که لیلی رشیدی بازی میکند (که البته به نظر من فوقالعاده بازی میکند) را حتی سیستم در نظر بگیریم، بعد از مدتی متوجه میشویم نه او سیستم نیست و یک زن معمولی است که باردار شده است. اثر ما را بینیاز میکند از انتظار این پرسش که چه میخواهد بگوید. موافقم. بخش اول «شنیدن» که بخش داستانی روایی بود همیشه بر بخش دوم ترجیح داده میشد. درحالیکه دقیقا در بخش دوم هدف من زیرسؤالبردن همین برداشتهای اجتماعی بود. یک نگاه این بود که در خوابگاه دخترانه صدای مرد شنیده شده. وجه اجتماعی در بخش اول به قدری سنگین میشد که روی بخش دوم آوار میشد. در نیمه دوم سعی من بر این بود که این شک را ایجاد کنم که اساسا چقدر میتوانیم به جهانی که میبینیم اعتماد کنیم؟ زیرسؤالبردن مدیوم دیدن و شنید؛ فرمی که اصولا در کارهایم خیلی استفاده میکنم. تجربه «شنیدن» به من یاد داد همیشه باید توازن را رعایت کنیم. اینجا من فقط یک جمله داشتم به بازیگرها بگویم که خوشبختانه بازیگرها به قدری حرفهای و صحنهدیده بودند که سریع جان کلام من را گرفتند. به آنها درباره حفظ این توازن فقط میگفتم. سعید چنگیزیان کار سختی داشت. ویژگی نقشش این است که تماشاچی باید با او همذاتپنداری کند. یک هنرمند شکستخورده است که در اجتماع پذیرفته نشده و حالا مجبور است کارهایی را که دوست ندارد انجام دهد. یک سوءتفاهم اجتماعی درباره رابطهاش با یک بچه هم برایش ایجاد میشود. من به سعید گفته بودم نباید کاری کنی تماشاگر سمت تو بیاید درست عکس کاری که لیلی باید انجام میداد. کاراکتر لیلی شخصیت بدی بود که باید دوستداشتنی بازی میشد. مونا هم مادر جوان و جذابی بود که آنقدر وسواس تربیتش را داشت که نمیتوانست جهانی به جز او را ببیند. ایجاد توازن در این وضعیت برای بازیگرها که تماشاگر مردد شود که حق با چه کسی است، دشوار بود. در فیدبکهایی که ما در جشنواره آوینیون داشتیم این دودلی ایجاد شده بود. شرایط امروز ما و جهان به قدری پیچیده است که من بهعنوان آرتیست برای درکش ناتوانم. پس حتما این ناتوانی در کارم هم متبلور میشود. ویژگی «بیتابستان» این است که نه مثل «کوارتت» ما را با آرتیستی مواجه میکند که خودش را کاشف مسئله و مسئول طرح مسئله میداند و نه حتی مثل «شنیدن» با آرتیستی روبهرو هستیم که با اثرش ما را دچار سوءتفاهم میکند که وضعیت اعتراض جامعه یا مواجهه زن، مسئله جنسیت و... را نشان میدهد. در «بیتابستان» هر دوی این لایهها حذف شده. ممکن است با پیشینه ژورنالیستیای که داریم، اول حدس بزنیم که ماجرای نمایش به اخبار تجاوز در مدارس مربوط است و بعد میفهمیم که نه. حذف این دو لایه به جایی میرسد که کاراکترها وضعیتی را در زیست خودشان به نمایش میگذارند. در روابطشان اتفاقی میافتد. در مورد طراحی صحنه برایم این جالب بود که شهریار حاتمی که نقاش است، آثارش خیلی هم مورد علاقه من طراح صحنه بود. در طراحی صحنه وجه رئالیستی ماجرا در بکگراند قرار میگیرد. میدانی من اول که وارد سالن شدم چه احساسی پیدا کردم؟ فکر کردم دکور پشت مال اجرای دیگری است و فقط چرخوفلک مال اجرای شماست، بعد یادم افتاد که فقط شما در سالن سمندریان اجرا دارید. وقتی اجرا ادامه پیدا کرد، دیدم انگار تعمدی وجود دارد که میخواهم توضیحش بدهی، یا یک سرگردانی در صحنه وجود دارد؛ لایه پشتی کاری انجام میدهد، لایه جلویی کار دیگری انجام میدهد. پروسهای که گفتی دقیقا همین بود. من در اولین جلسهای که با شهریار داشتم گفتم میخواهم کاری کنم که یک چرخوفلک است و یک ویدئو پروژکتور. یعنی قرار بود فقط چرخوفلک باشد و یک پرده که ویدئوها را پروجکت کند. من درگیر کار دیگری در آلمان شدم و شهریار مدام اتودهایش را برای من میفرستاد و من میدیدم که طرحهای او مدام رئال و حتی هایپررئال میشود. حتی شهریار نظاممهندسی رفت و فرمت مدارس در دهه 60 را گرفت که طول آجرها و... در آن ثبت شده بود. شهریار به من گفت تو درعینحال که فرمت مجازی آجرها را روی پرده داری، باید فرمت فیزیکال آنها را هم کنار پرده داشته باشی و این دقیقا شبیه همان اتفاقی است که در نمایش ایجاد میکنی. درعینحال که رئالیسم محض داریم، نمیتوانی بگویی این نمایش یک نمایش رئالیستی است برای اینکه زمان معلوم نیست چطور میگذرد. مثلا یک ماه گذشته ولی نه لباسی عوض شده، نه کسی از صحنه خارج شده، نه نوری رفته، نه نوری آمده، فقط روایت شده که ما در ماه بعدیم. یک زمان واقعی داریم و یک زمان داستانی که با هم در تنش هستند و میتوانیم این تنش را با بخش رئالیته و ویرچوالیته در بکگراند بازنمایی کنیم. قرار نبود کانسپت وجود داشته باشد و همه از این کانسپت آهنین پیروی کنند و تأکید من به شهریار هم این بود که قرار است یک چیدمان اتفاق بیفتد و این چیدمان نمایشنامه کی و کجا باشد را من قرار است درست کنم، بازیگر قرار است اینها را اجرا کند و شهریار هم قرار است صحنه را برای ما طراحی کند. قرار است آرتیستهای مختلف با هم همکاری کنیم تا این چیدمان اتفاق بیفتد. تقاضای من از شهریار این بود که قصه من این است، به نظرت روی چه صحنهای اجرا شود که اتودهای زیادی زد و نهایتا به این صحنه رسیدیم. مقاومت بخش تولیدی کار هم برای اینکه طراحی شهریار تعدیل شود زیاد بود، چون نمایش قرار است مدام در سفر باشد و در سالنهای مختلف اجرا شود، ولی نهایتا به نظرم رسید که جالب است روی چنین صحنهای اجرا کنیم. اتفاقی که روی صحنه میافتد این است که صحنه از سه یا چهار قاعده پیروی میکند، اما این قواعد با اینکه میتوانند به هم مربوط هم نباشند فضای اجرا را میسازند. یک قاعده رئالیستی که ساختمان مدرسه است در بکگراند که اولین کاری که انجام میدهد و برای ما خیلی نوستالژیک است. دو، چرخوفلک است که خودش یک فرم کامل است برای صحنه؛ یعنی صحنه را از هر چیز دیگری بینیاز میکند. سومی جایی که قواعد تعزیه را دخیل میکنی، سکوهایی در کنار گذاشتهای و بازیگران برای ورود و خروجشان از آن استفاده میکنند و چهارمی ویدئو و اتفاقاتی که در ویدئو میافتد. معمولا ذهن خود من سختگیر عمل میکند در اینکه ببینم اینها که به هم ربط ندارند، اما اینها در ارتباط من با اجرا اخلالی ایجاد نکردند. هرچند فکر میکنم مشکل من با شکافی است که بینشان وجود دارد. اگر کمی درهمتنیده میشدند بهتر بود. من خیلی از برداشت تو خوشحالم، چون الان برای من تداعی جدیدتری شکل گرفت. تو به عدد سه و چهار اشاره کردی که عدد نمایش ماست. ما سه فصل داریم و یک فصل غایب. ما نمایشی داریم که سه کاراکتر دارد و یک کاراکتر غایب و حالا به قول تو سه عنصر داریم و یک عنصر مجازی. پاییز، زمستان، بهار، بیتابستان. ناظم نقاش مادر، بدون تیبا. تنها کاراکتری که نیست، ولی اسم دارد و کاراکترهایی هستند که اسم ندارند. این شکاف هم تعمدی است مثل کولاژی از نقاشی با روزنامه که نخواسته باشی با سمباده حدفاصلش را محو کنی. «بیتابستان» اول خارج از کشور اجرا شد و بعد در ایران. برای فهم بهتر اجرا نیاز به مواجهه با تماشاگر ایرانی نداشتی؟ بله، همیشه اجرای اول نمایشهای من در ایران با اجرای آخرش خیلی متفاوت است، چون واقعا اجرا در مواجهه با تماشاگر ایرانی است که قوام پیدا میکند. پی یر، مدیر برنامههای من که سالهاست با من کار میکند، میگوید همیشه وقتی نمایشت به ایران میرود و برمیگردد، سایهروشنهایش مشخص میشود. میگفت «سالگشتگی» را اجرا میکردیم وقتی به ایران آمد تازه کاراکترها معلوم شدند. ریتمی است که بازیگر در مواجهه با تماشاگر ایرانی پیدا میکند. گاهی بهلحاظ تولیدی نمیتوانیم اثری را اول در ایران روی صحنه ببریم؛ مثلا جشنواره آوینیون از ما دعوت میکند برای تابستان 2018 یک نمایش اجرا کنیم، باید ببینیم میرسیم قبل از آن در ایران نمایش را روی صحنه ببریم یا نه. اینکه اول خارج از ایران نمایش را روی صحنه بردیم این امتیاز را دارد که پروسه اتودزدنهایمان را پشتسر گذاشتیم و حالا اجرای خیلی کاملتری در تهران داریم. پیشنهاد چه کسی بود دیوارنویسها ناقص باشند؟ خودم. به نظرم نبوغآمیز بود. هوش عجیبی در این تصمیم بود. کافی بود یک جمله کامل باشد تا راه را برای برداشتهای سیاسی و... باز کند. اتفاقا ما اینها را در اجراهای خارجیمان ترجمه نکردیم و خیلی از ما درباره معانیشان پرسیدند. ما میگفتیم ترجمهپذیر نیست. این کانسپت که هیچچیز محو نمیشود و هیچچیز پاک نمیشود در لایههای اجرا هم کاملا مستتر است. وقتی «هفده دی کجا بودی؟» را آن سال میخواستیم اجرا کنیم، بهواسطه اتفاقی که در خیابانها در جریان بود میگفتند نمیتوانید ماجرای کسی را نشان دهید که میخواهد با خون خودش روی دیوار نقاشی بکشد. آن اجرا برای من تجربه خوبی شد که خیلی از مسائل ممنوعه را لازم نیست نشان دهی، چون همه از آن باخبرند. بعد از اجرای هفده دی، شورای نظارت دچار مشکل شده بود. موقع اجرای «دیوار چهارم»، دیگر به خوانش متن برای مجوزدادن بسنده نکردند و گفتند در اجرای تو اتفاقی میافتد که ما باید در حضور تماشاگر اجرای تو را ببینیم تا مجوز بدهیم. مسائلی است که تماشاگر با خودش به سالن میآورد. نیازی ندارد من به آن بپردازم. من از کنار آن میگذرم. وقتی ماجرای سوءاستفاده از یک کودک به میان میآید، همه حق را به مادر میدهند و علیه معلم میشوند؛ حالا چالش جالب من بهعنوان نمایشنامهنویس این است که چطور در مقام وکیلمدافع معلم قرار بگیرم. میخواهم پایان گفتوگو را به صحبت آغازینت مرتبط کنم؛ گفتی تئاتر باید تاریخمصرف داشته باشد. اگر همین امروز بخواهی یک کار را شروع کنی، اوضاع چطور است؟ بههرحال ما مدتی است که در برهه خطیر کنونی هستیم. «بیتابستان» عید نوشته شد. 20 فروردین تمرینش شروع شد و 30 اردیبهشت اولین اجرایش را پشتسر گذاشت. اگر نمایشی که چهار ماه پیش نوشته و تمرین شده امروز به نظر بیاید که از زمانه خودش عقب افتاده باید بدانیم که داریم در چه دورانی زندگی میکنیم؛ دورانی سیال و در حال تحول. من امروز تصمیم بگیرم یک تئاتر روی صحنه ببرم، زمانی که میخواهد اجرا شود ممکن است اهمیتش را از دست داده باشد. به نظر من چیزی که امروز برای من مثل خیلیهای دیگر اتفاق افتاده، گیجی است؛ اینکه نمیدانیم دارد چه اتفاقاتی میافتد. این وضعیت پیچیده درعینحال بهشدت وضعیت تئاتری است. «بیتابستان» در دورهای نوشته شد که وضعیت هنوز اینقدر پیچیده نشده بود، اما به نظرم نتیجه دورانی است که عنوانش میتواند تراژدی آدمهای خوب باشد. همه فکر میکنند دارند کار درست را انجام میدهند و درعینحال بیشتر دارند جهانمان را به سمت فرود میبرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.