از تخلیه یا فرار مغزها تا دفن مغزها
عبدالرحمن نجلرحیم - مغزپژوه
واژه ترکیبی brain drain که ترجمه تحتاللفظی آن، تخلیه مغزها میشود، در سال ۱۹۶۳ از طرف انجمن سلطنتی انگلیس در واکنش به موج مهاجرت دانشمندان بریتانیایی به آمریکا ابداع شد و پس از آن اصطلاحی رایج برای مهاجرت افراد تحصیلکرده و متخصص از جهان سوم غیرپیشرفته یا در حال پیشرفت به جهان پیشرفته شد و در کشور ما بهعنوان «فرار مغزها» جا افتاده است.
من با اینکه خود در عرصه مغزپژوهی کار میکنم، از اصطلاحاتی ترکیبی که از واژه مغز برای جداکردن مغز از بدن و اولویتدادن آن به بقیه جسم انسان استفاده میشود، مانند «شستوشوی مغزی» و «فرار مغزها» استقبال نمیکنم. اگر به زمان واردشدن این واژههای ترکیبی به فرهنگ لغات نگاه کنید، علت این ناعلاقهمندی من فاش میشود. در دو دهه میانه قرن بیستم استفاده از واژه مغز متأثر از پیشرفتهایی در عرصه مغزپژوهی بود؛ اما هنوز مغز در تمامیتدادن به وجود انسان و اتصال جسم به ذهن (روان یا روح)، جایگاه وحدتبخش خود را پیدا نکرده بود. با وجود نزول روشهای رفتارگرایی و نضج علوم شناختی بر پایه عصبپژوهی، هنوز دوگانهپنداری (دوالیسم) دکارتی حاکم بود و کموبیش هماکنون
هم هست.
براساس این نظریه عام تلاش بر این بود که همچنان به اجزای کار جسم، مغز و روان با ماهیتهای نگاه شود. از طرف دیگر پیشرفتهای شگفتانگیزی درباره کار مغز در ایجاد روان، ازجمله آثار روانی مغز دونیمهشده در کارهای راجر اسپری و فیزیولوژی مغز در سطح کارکرد پیغامبرهای شیمیایی در سطح اتصالات نورونی از سوی جان اکلس در حال انجام بود که هر دو را صاحب جایزه نوبل کرد. با وجود این پیشرفتها، اهمیت مغز بهعنوان حلقه اتصال جسم با روان دیده نمیشد؛ بهویژه اینکه بخش مهمی از کار مغز که به هیجان و عواطف مربوط میشود، در این تقسیمبندی و جداسازی بین جسم، مغز و روان سرگردان مانده بود.
با وجود اینکه هر روز کفه مغز برای جداشدن از بقیه جسم و قرارگرفتن در نیمه روح و روان سنگینتر میشد و جایگاه برخورد روح با مغز از غده صنوبری در زمان دکارت به قشر خاکستری مغز در این دوران ارتقا یافته بود؛ ولی هنوز بسیاری از نظریهپردازان نمیدانستند که هیجان و عاطفه را در کجای معادله بگذارند. بخشی آن را به کار بدن جدا از مغز ارتباط میدادهاند و عدهای نیز به مغز جدا از تن. ساختهشدن واژه ترکیبی تخلیه مغزها در ترجمه تحتاللفظی آن نشان از دید مکانیکی خالی از احساسات و هیجان و عاطفه به کارکرد مغز و تسریدادن آن به علم جامعهشناسی و اقتصاد و روابط بینالمللی در امر مهاجرت افراد نخبه و ماهر است. بعدها میبینیم که این نگاه مکانیکی و ماشینی به کارکرد مغز تبدیل به تمثیل مغز بهمثابه کامپیوتر در جهان دوگانهپندار
کنونی میشود.
جالب است ترجمه و معادل فارسی «فرار مغزها» به جای ترجمه تحتاللفظی تخلیه مغزها، نشان از دید متفاوت ما ایرانیها بهعنوان کشوری عقبمانده به پدیده مهاجرت دارد. استفاده از واژه «فرار» به جای «تخلیه» در کشوری جهانسومی، اهمیت جنبه هیجانی و عاطفی عمل مهاجرت در موقعیت رویارویی با خطر را تداعی میکند؛ موقعیتی که در هنگام ترس از خطر در انتخاب دوراههای برای احتراز از مرگ و استقبال از زندگی، یعنی ماندن و جنگیدن یا فرار را تداعی میکند. از طرف دیگر ما نیز به تبع اندیشه دوگانهگرای حاکم بر علم جهان، قاعده بازی را رعایت میکنیم و استعاره مغز بهعنوان ماشین یا دستگاه مکانیکی را میپذیریم و آن را از بدن جدا میکنیم و از فرار مغزها صحبت میکنیم. به این معنا، فرار مغزها که ناشی از ترس از نابودی در کشور مادر باشد و برگشتی هم در کار نباشد، میتواند فاجعهای جبرانناپذیر به حساب آید و همیشه جنبه منفی و ضایعهبار بر جنبههای مثبت آن پیشی داشته باشد؛ ولی امروزه در جهان از واژههای ترکیبی مترادفی مانند جابهجایی مغزها و گردش مغزها، درباره موضوع مهاجرت افراد نخبه و تحصیلکرده در بین کشورهای جهان استفاده میشود که نوعی دادوستد
سرمایه نیروی انسانی در دنیای اقتصادزده امروز است؛ اما فقر و نبود امکانات رشد، فشارهای تنگنظرانه و متعصبانه و اقتدارگرایانه حاکم در کشورهای عقبمانده و بهاصطلاح جهانسومی، نبود امکانات اقتصادی و اجتماعی سیاسی برگشت این سرمایههای انسانی به وطن اصلی خود، هنوز بهکارگیری اصطلاح فرار مغزها را به جای هر جایگزین لغوی دیگری بامسماتر و معنادارتر میکند. ولی گاه عمق فاجعه بیش از این است؛ زیرا بسیاری از بهاصطلاح مغزهای فرارکرده، تواناییهای خود را در کشور میزبان بازنمییابند و شکوفا نمیشوند؛ بلکه به طریقی هدر میروند که به آنها هدررفتن مغزها
(brain waste) میگویند. اینها درواقع افراد متخصص تحصیلکردهای هستند که در کشورهای میزبان به کارهایی با مهارتهای نازلتر برای گذران زندگی دست مییازند و چون هنوز درآمدشان از کشور خودشان بیشتر است و در انتخاب سبک زندگی از آزادیهای نسبی برخوردارند، به کشور مادر برنمیگردند. بهاینترتیب ماندن و زندگیکردن در کشور دوم را بر کشور خود ترجیح میدهند. اگر قبول کنیم همچنان میتوانیم با واژه «مغز» اصطلاحات ترکیبی در بیان شرایط نیروی انسانی نخبه و ماهر جوامع عقبمانده بسازیم، میتوان از وضعیت فاجعهبار دردناکتر دیگری نیز گفت که کمتر از آن حرفی به میان میآید و آن هم «دفن مغزها» است. واقعهاي که به طور شایع اتفاق میافتد و اغلب از نظرها دور میماند، پدیده شایع خفهشدن و دفنشدن استعدادها و تواناییهایی است که قبل از تولدشان، در نطفه نابود میشوند. این استعدادها نهفقط شرایط نشو و نما در کشور مادر را ندارند؛ بلکه امروزه اغلب در کشور میزبان نیز چنین امکاناتی فراهم نیست. مهاجرتهای ناهنجار و ناگهانی توأم با هراس از روی استیصال و محیط پرورشی نامناسب، موجب خشکاندهشدن توانمندیهای فراوان
انسانی میشود.
خارج از ذهن به نظر نمیرسد که در شرایط ناعادلانه دنیای کنونی و تعداد استعدادهایی که به بار نمینشینند و مغزهایی که نمیتوانند تواناییهای خود را بروز دهند و به عبارت مصطلح، «مغزهای دفنشده» هستند و آمار دقیقی هم از آنها وجود ندارد، به مراتب بیشتر از کشورهای پیشرفته هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.