اعدام باید گردد! اعدام نباید گردد!
دکتر پرویز اجلالی-جامعهشناس
امیل دورکیم که شایسته است او را بنیانگذار جامعهشناسی کژروی بدانیم، میگفت در جوامع سنتی چون بنیاد وحدت اجتماع بر همسانی و شباهت اعضای جامعه است، جامعه از تفاوت و فردیت میترسد و به همین جهت رفتاری متفاوت با رفتار متوسط را به شدیدترین وجهی تنبیه میکند.
پس در جوامع سنتی کیفر به معنای انتقام از مجرم و انهدام اوست، اما در جامعه مدرن چون تفاوت و تنوع و فردیت پذیرفته شده است، هدف از کیفر نه انتقامگیری از مجرم و حذف او، بلکه برگرداندن جامعه به شرایط متعارف است؛ یعنی شرایطی که در آن امکان وقوع جرم نباشد یا کاهش یابد. اگر نظریه دورکیم در باب کژروی را کمی توسعه دهیم و به عرصه سیاست بیاوریم، چنین خواهد شد که در جوامع سنتی هرکس که با ما از نظر سیاسی مخالف است یا خلافی مرتکب شده باید نابود و حذف شود تا جامعه بهاصطلاح سالم و پاک بماند. در جامعه ایرانی نوعی بدبینی نسبت به حکومت و عدم اعتماد به عدالتخواهی آن این گرایش را تقویت میکند. بنابراین تا اختلال یا مخالفتی رخ میدهد، مردم راهحل را در حذف و کشتن فرد مقصر در اختلال یا مخالف با افکار متوسط جامعه میدانند. اگر قیمت نان گران است، حکومت خوب آن است که نانوا را در تنور بیندازد تا دیگر نانوایان بترسند و نان ارزان شود. اگر مصرف مواد مخدر رایج شد، راهحل آن است که همه معتادان را به دریا بیندازیم. اگر سیاست ارزی نتایج غلطی میدهد، باید مسئول سیاست را دراز کرد و سر برید. اگر کسی به ناموس کسی چیزی گفت بدون اینکه بپرسیم
که داستان چه بوده و قبل از هر اقدامی، برای حفظ آبرو و شهرت مردانگی، اول سر زن را حتی اگر قربانی بود از تن جدا کرد و بعد اگر اوضاع مناسب بود خدمت مرد هم رسید. اگر یادتان باشد و سنتان قد بدهد، اوایل انقلاب همه شعارها در اغلب میتینگها به «اعدام باید گردد» ختم میشد. تماشای اعدام هم که ظاهرا هنوز مشتری دارد، دلیل دیگری بر استمرار این بینش از مجازات در جامعه به اندازه کافی توسعهنیافته ماست. با اینکه اساسا فرهنگ سنتی ملی ما در مقایسه با فرهنگهای مشابه خیلی خشونتدوست نبوده است و در بسیاری مواقع سازوکار میانجیگری و جوانمردی و بخشش تا حدودی این گرایش به خشونت را تعدیل میکرده، اما متأسفانه امروزه از این لحاظ هنوز پیشرفت محسوسی در جامعه دیده نمیشود و حتی جامعه مستعد حدی از خشونت است که در جوامع پیشامدرن (یا در حال گذار) اتفاق میافتد و از جامعه سنتی هم
شدیدتر است.
به این دلیل ساده که از مشاهده تاریخی و میدانی برمیآید، وظیفه ما جامعهشناسان مبارزه با این تمایل در جامعه است. باید فریاد کنیم که هرکس اشتباه یا حتی خیانتی کرد، اعدام نباید گردد، بلکه باید در دادگاهی عادل اعمال او توسط داوران بیطرف و افکار عمومی غیرعصبانی بر اساس انصاف و قانون کارآمد متکی بر پژوهش و علم به دقت بررسی شود و با او بهنوعی برخورد شود که امکان تکرار خلافی که او انجام داده از میان برود یا کاهش یابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.