|

ترجمه حسینی‌زاد از آخرین نمایش‌نامه برشت و هالیوودِ پست‌مدرن در «بان»

هنر کاسه‌لیسی و سایر هنرها

شرق: «توران‌دخت یا کنگره‌ی توجیه‌گرها» عنوانِ نمایش‌نامه‌ای است از برتولت برشت که اخیرا با ترجمه محمود حسینی‌زاد و همکاری نصرت‌الله رستگار در نشر «بان» چاپ شده است و ترجمه این اثر خود ماجرایی خواندنی دارد: «این نمایش‌نامه قرار بود در مجموعه‌آثار برتولت برشت نشر خوارزمی منتشر شود. یعنی همان حدود سال‌های 1359 و 1360 اما نشد. ادامه‌ کار مجموعه آثار برشت و انتشارش به‌دلیل شرایط سیاسی آن زمان متوقف شد و بعد هم که نشر خیلی خوب خوارزمی گرفتار انواع مصائب شد.» چنان‌که مترجم کتاب، محمود حسینی‌زاد در مقدمه‌اش نوشته بود ترجمه این نمایش‌نامه را در آن دوره که کار گروهی زیر نظر دکتر فرامرز بهزاد انجام می‌شد، دوست‌ام نصرت‌الله رستگار به عهده گرفت. «رستگار مدتی بعد رفت خارج از کشور و ترجمه هم رفت.» اینک پس از چندین‌وچند سال نمایش‌نامه برشت برگشته است تا دوباره ترجمه و چاپ شود. «سال 1393 که رستگار آمده بود تهران، دیداری داشتیم و این ترجمه را داد که هر کار دوست داری بکن و به‌نام خودت، که خب نمی‌شد. زحمت کشیده بود. اما راضی نبود اسم‌اش در مقامِ مترجم روی جلد باشد. پس آن‌طور که می‌بینید نوشتم‌اش.» رستگار هم در مقدمه‌ای کوتاه بر این نمایش‌نامه به موضوعِ آن اشاره می‌کند که تمِ اصلی تمام آثار این نویسنده است و بیست سال او را به خود مشغول کرد. چنان‌چه رستگار نیز نوشته است، قطعه نمایشی «توران‌دخت» بخشی از یک مجموعه وسیع ادبی را تشکیل می‌دهد که بخش اعظمِ آن به‌صورت پیش‌نویس و ناتمام باقی مانده است. بخش‌هایی از این مجموعه عبارت است از رمان «سقوط روشنفکران»‌، یک جلد داستان‌های کوتاه به‌نام «داستان‌های روشنفکران»، یک‌سری قطعات نمایشی به‌نام «روحوضی‌های روشنفکران» و یک مجموعه کوچک به‌نام «هنر کاسه‌لیسی و سایر هنرها». سوءاستفاده از دانش و ذکاوت بشر از موضوعاتِ برشت در آثارش و نیز در این نمایش‌نامه است. «انتقاد برشت به‌خصوص متوجهِ آن‌دسته از روشنفکرانی است که فکر و دانش خود را در مسیر استثمار و بهره‌کشی از طبقات محروم جامعه به طبقه حاکم فروخته و نتیجتا خود نه‌تنها در ردیف تمامی افراد بهر‌ه‌کش و استثمارکننده قرار گرفته، بلکه به ‌مصداقِ چو دزدی با چراغ آید گزیده‌تر برد کالا، از آن‌ها نیز خطرناک‌تر می‌گردند.»‌ این‌چنین روشنفکرانی که رستگار آنان را «پاک‌شویان» می‌خواند سمبل روشنفکران عصر بازارها و کالاها و به‌عبارتی آن روشنفکرانی است که برشت آنان را عذرتراشان، جمله‌سرایان و فروشندگان فکر نیز خوانده است. او آنان را دروغ‌گویانی می‌خواند که سرانجام نه‌فقط در پیشگاه داوری خالق و خلق محکوم‌اند، بلکه به‌دست اربابان مدیحه‌پسند خود سربه‌نیست می‌شوند، به‌مصداقِ لطیفه‌ای از برشت که می‌گوید: روزی دروغ‌گویی را گردن زدند، اما نه به‌جهتِ آن‌که دروغ گفته بود، بلکه به این علت که بد دروغ گفته بود. و چنین است نقش و عاقبت روشنفکران خودفروخته‌ای که با دانش و فن خود دست گناهکاران تاریخ را پاک می‌شویند. «توران‌دخت یا کنگره‌ی توجیه‌گرها» آخرین نمایش‌نامه برشت پیش از مرگِ او در سال 1956 است و به‌روایتِ خود برشت، اگر «گالیله» به طلوع خردگرایی می‌پرداخت، این نمایش‌نامه غروبش را روایت می‌کرد: غروبِ آن نوع خردگرایی که اواخر قرن شانزدهم آغازگرِ عصر سرمایه‌داری بود... .

درباره سینمای پست‌مدرن «هالیوود پست‌مدرن» کتابی است از کیث بوکر که با ترجمه وحیداله موسوی در نشر بان منتشر شده است. کتاب چنان‌که از عنوانش پیداست اثری است در واکاوی سینمای پست‌مدرن با تکیه بر دیدگاه‌های فردریک جیمسون درباره پست‌مدرنیسم. در مقدمه مترجم درباره رویکردی که مولف در این کتاب در مواجهه با سینمای پست‌مدرن دارد چنین آمده است: «می‌توان پسامدرنیسم را از منظر تاریخی به مثابه یک سبک متمایز بررسی کرد. به عبارت دیگر، دیدگاه اول به مرزهای دوره‌ی پسامدرن و دیدگاه دوم به ارزیابی عناصر شاخص سبک پسامدرن می‌پردازد. نویسنده‌ی این کتاب با تکیه بر آرای فردریک جیمسون به هر دو منظر می‌پردازد.» در این مقدمه همچنین توضیحی درباره آرای جیمسون درباره پسامدرنیسم و سرمایه‌داری متأخر آمده و پس از آن به رویکرد کیث بوکر در کتاب حاضر پرداخته شده. کتاب از چهار فصل تشکیل شده است. در فصل اول با عنوان پراکندگی اجتناب‌ناپذیر است به تکه‌تکه‌شدگی در فیلم پست‌مدرن پرداخته شده. فصل دوم با عنوان وقتی زمان صرفا آن‌جا می‌نشیند درباره موسیقی نوستالژی پست‌مدرن است. در فصل سوم با عنوان عین تو فیلم‌ها... به فیلم به مثابه ابژه‌ بازنمایی در فیلم عامه‌پسند پست‌مدرن پرداخته شده است. فصل چهارم با عنوان اون‌جور که تو تلویزیون دیده شده درباره تلویزیون و فیلم پست‌مدرن است. در پایان کتاب نیز نویسنده بحثی را در باب خلاقیت، اصالت و فیلم پست‌مدرن به‌عنوان نتیجه‌گیری از مجموع بحث‌های کتاب مطرح کرده است. نویسنده در قسمتی از مقدمه‌اش بر این کتاب با عنوان پست‌مدرنیسم و فیلم عامه‌پسند درباره پست‌مدرنیسم و وجه هجو‌آمیز آن می‌نویسد: «پست‌مدرنیسم با به‌پرسش‌کشیدن معیارهای سنتی داوری زیباشناسانه باعث ایجاد وضعیت کلی شیطنت‌آمیز و هجوآمیزی می‌شود که گویی در آن هنر پست‌مدرنیستی، که اغلب به خودهجوی کمپی متوسل می‌شود، برای جدی‌گرفتن خودش با مشکل روبه‌رو است.» کیث بوکر به دو فیلم «چارلی و کارخانه شکلات‌سازی» و «مخمل آبی» به‌عنوان دو نمونه از این جنبه‌های پست‌مدرنیسم اشاره می‌کند و می‌نویسد: «چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی به‌دلیل توجه به ظاهر ساختگی و نه عمق مضمونی، باز هم نمونه‌ی بارز این جنبه از هنر پست‌مدرنیستی است. به نظر می‌رسد مخمل آبی جدی‌تر باشد اما باز هم کمپی است، و طوری به‌شکلی آگاهانه و عمدی غلو شده است تا هر تفسیری از فیلم، که در ظاهر به بررسی جدی برخی مسائل پرداخته، بی‌مقدار و بی‌ارزش شود.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.