معیارهای جستوجوی حیات
رضا ماهمنظر. منجم و مروج علمی
دانشمندان در مسیر جستوجوی حیات در کیهان مفهومی را به نام «زیستپذیری» به جهان علم معرفی میکنند که به معنای توانایی ایجاد و تکامل حیات است؛ اما معیارهای زیستپذیری چیست؟ دانشمندان بر چه اساسی سیارات فراخورشیدی زیستپذیر را شناسایی میکنند؟ حدود 800 سال پیش از میلاد، فلاسفه بزرگی مانند افلاطون، به منشأ زمین و کیهان و از دیگر سو به منشأ حیات میپرداختند. هرچند که در آن زمان تصور درستی از ماهیت جهان وجود نداشت؛ اما یک سؤال جالب مطرح شد که تا حدود دو قرن قبل پاسخ دقیقی برای آن یافت نشده بود: «چه ارتباطی میان ستارگان و پیدایش حیات در زمین وجود دارد؟». پس از اختراع تلسکوپ و تغییر نگرش ما درباره کیهان، این سؤال نیز به شکل تازهتری مطرح شد: «آیا در جای دیگری از کیهان حیات وجود دارد؟». با وجود تمام اکتشافات هنوز پاسخ دقیقی برای آن یافت نشده است. زمانی که تلسکوپها مسیر پیشرفت را میپیمودند، نگاه دانشمندان به مریخ جلب شد: لکههای تیره و روشنی در سطحش که شبیه به جنگل به نظر میرسد، دو لکه کوچک سفیدرنگ در قطبینش و خطوط مبهمی از آبراههها باعث شد درباره زیستپذیری در مریخ گمانهزنیهایی شده و توجه عموم نیز به سمت مریخ جلب شود. هرچند با دریافت اولین تصاویر از سطح مریخ در سال 1962 بهوسیله کاوشگر مارینر-1، این حقیقت روشن شد که هر آنچه تابهحال جنگل و کانال آب تصور میشده، خطای بصری بوده و مریخ فقط یک سیاره سرد و خشک با جوی بسیار رقیقتر از زمین است و شاید در گذشته شرایط زیستپذیری داشته است؛ اما اشتیاق کشف احتمالی حیات -حتی به صورت باکتریایی- تا زمان فرود نخستین سطحنشین در سطح مریخ فروکش نکرد. سرانجام در سال 1982 سطحنشین وایکینگ-1 پس از سه آزمایش بیوشیمیایی بر خاک مریخ نشان داد در این سیاره حتی یک ویروس هم نمیتواند باقی بماند. جو رقیق، پرتوهای مرگبار فضایی، نبود رطوبت و سرمای شدید در سطح مریخ برای هر موجود زندهای تحملناپذیر است. مرکز پیشرانههای جت و پژوهشکده اخترزیستشناسی ناسا پس از این شکست، رویه جدیدی را آغاز کردند. دانشمندان به جای جستوجوی خود حیات، شرایط زیستپذیری را در اولویت قرار دادند. پس از چندین پروژه بزرگ علمی مانند اکتشافات تلسکوپ هابل و همچنین پروژه جهانی «توالییابی ژنوم انسان» که با هدف شناخت سیر تکامل و گونههای نامتعارف حیات در زمین صورت گرفت، سه شرط اصلی مبنای زیستپذیری قرار گرفت. این شرایط را در اصطلاح «مثلت حیات» مینامند و شامل آب مایع، عناصر شیمیایی اساسی و انرژی هستند. هر عاملی که به اتحاد این سه عامل کمک کند، جزء شرایط حیات محسوب میشود؛ اما چرا این سه شرط؟ آب بستری برای واکنشهای زیستی است و درصد زیادی از ساختار بدن موجودات زنده بر پایه آب است. آب در سطح سیارات میتواند دو منشأ داشته باشد: بهواسطه برخورد دنبالهدارها که سرشار از یخ هستند یا بخارهای خارجشده از آتشفشانها. همچنین عناصر اساسی لازمه حیات مانند اکسیژن، هیدروژن، نیتروژن و بهویژه کربن، از عناصر ضروری در ایجاد پیکربندی درشت مولکولهای زیستی است؛ اما هر دو عامل در کنار انرژی آن هم به مقدار مناسب مفهوم پیدا میکنند. منبع انرژی در زمین خورشید است و عامل اصلی تنظیمکننده آن، فاصله زمین از خورشید است. به فاصله مناسبی که یک سیاره میتواند از ستاره خود داشته باشد تا از پیدایش و تکامل پایدار حیات پشتیبانی کند، «کمربند حیات» میگویند. حال خود را به جای موجودات فرازمینی بگذاریم و به زمین نگاه کنیم. زمین چه خصوصیاتی دارد؟ شاید بهترین راه برای درک این موضوع، آزمایش اخیر ناسا به وسیله کاوشگر «ازیریس-رکس» باشد. این کاوشگر با هدف بررسی یک سیارک به فضا پرتاب شده؛ اما در حین دورشدن از زمین، ابزارهایش را به سمت زمین نشانه رفت تا از صحت کارکردشان اطمینان حاصل کند. دانشمندان با این کار سیاره زمین را از دور بررسی کردند و خود را به جای موجودات فرازمینی گذاشتند. حسگرها نشان داد که سطح زمین از آب پوشیده شده و همچنین نبود توازن مواد شیمیایی را در جو تشخیص دادند که نشانهای از حضور حیات است. آنها همچنین متوجه شدند بخشی از نور خورشید در طیفهای خاصی جذب شده. این یک نشانه محکم از جذب انرژی خورشید از سوی گیاهان است. دانشمندان این آزمایش را یک بار دیگر نیز در سال 1990 به وسیله کاوشگر گالیله که با هدف شناخت بهتر سیاره مشتری به سمت این سیاره پرتاب شده بود، یافتند. آنها با مقایسه نتایج طیفی جذب نور مولکولهای جوی، میان مأموریت ازیریس-رکس و گالیله، دریافتند که در 27 سال گذشته، میران تراکم دیاکسید کربن 12 درصد افزایش داشته است. پس میتوان گفت این آزمایشها چندان هم بیارزش نبوده است!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.