نظر ارسطو درباره «پسوخه»
ساناز محمدی. عضو تیم ترویج علم ساروس
چند قرن قبل از میلاد مسیح، فلاسفه در یونانِ باستان اندیشهورزی میکردند و سعی در توضیح و تبیین آنچه در اطراف رخ میداد، داشتند. به ارسطو که میرسیم، با مهمترین چهره علمی در آن دوره مواجهیم، یکی از فیلسوفانی که از روش تجربی برای شناسایی طبیعت استفاده کرد. ارسطو از «پسوخه» گفت، به تعبیر آنچه برایان مگی در کتاب فلاسفه بزرگ آورده است: آن چیزی دارای «پسوخه» است که زنده باشد و به نظر ارسطو، همه گیاهان و جانوران و از جمله جانوران موسوم به انسان، از این قبیلاند. سؤالی که ارسطو میخواهد در این نوشته مطرح کند و به آن پاسخ دهد این است که مبدأ جانبخش در موجودات زنده مختلف، ازجمله گیاهان و جانوران و انسانها چیست؟ آیا میتوانیم عموما بیان کنیم که زندهبودن چیست؟ (در متونِ فارسی پسوخه به نفس ترجمه شده است) و جوابی که میدهد این است که این مبدأ جانبخش (نفس) عموما همان صورت هر موجود زنده است که بالقوه به نحوی سازمانیافته است که بتواند کار کند و در انجام وظایف حیاتی موفق شود و علت وجود اشیا، جوهر صوری (صورت) آنهاست که در تمام موجودات زنده حیات وجود دارد و بودنِ آنها را صورتپذیر میکند و علت و اصل حیات آنها نفس است. در رابطه با معنای صورت، منظور شکل ظاهری نیست، بلکه مجموعهای سازمانیافته است که بتواند کارکرد معینی انجام دهد؛ مثلا زندهبودن برای شما، به این معناست که طوری سازمان یافته باشید که بتوانید تغذیه کنید، برای اینکه قدرت ادراک و تفکر و اجرای تمام وظایفی را داشته باشید که در نوع حیات شما معمول است. در بینشی عمیقتر، ارسطو با مثالی که از تبر میآورد و بیان میکند که اگر تبر روح داشت، روحش بُرندگی بود، میخواهد به ما بگوید که منظور از برخورداری از یک مبدأ جانبخش به این معنا نیست که مثلا خود شما، دقیقا چه شکل خاصی دارید، چون واضح است که ممکن است زنده بمانید، ولی شکل و هیکلتان تغییر کند. اگر بتوان عملی را خاص خودِ نفس دانست، آن عمل اندیشه است، اما همانگونه که تخیل را نمیتوان از اندیشه جدا کرد، نفس نیز بدون بدن نمیتواند وجود داشته باشد؛ یعنی هم ماده و هم صورت در تعریف باید لحاظ شود. بههمینترتیب مطالعه در مورد «نفس» اعم از اینکه در مورد خود این کلمه باشد یا به آن معنی که از کارکردش داریم، متفاوت است. مثلا دانشمند منطقی، خشم را میل به حملهبردن یا چیزهایی از این قبیل میداند، ولی دانشمند طبیعی جوشش خونی که بر قلب احاطه دارد. اکثر فلاسفه قبل از ارسطو نفس را اینطور معرفی میکردند که هر شیء با شیء مشابه خود شناخته میشود و چون نفس تمام اشیا را میشناسد، پس از تمام عناصر ساخته شده است (در آن زمان چهار عنصر اصلی داشتیم: آب، باد، آتش، خاک). اختلاف جانور از بیجان در این دو صفت عمده است: حرکت و احساس. بعضی از فلاسفه معتقدند نفس همان چیزی است که به حیوانات حرکت میبخشد و ازهمینرو نفس صفت ذاتی حیات است. آناکساگورس تنها فیلسوفی است که میگوید نفس انفعالناپذیر است و بههیچوجه هیچ اشتراکی با شیء دیگری ندارد، اما به این سؤال که اگر نفس چنین است، چگونه و به چه علت شناساییاش از طبیعت حاصل میشود؟ پاسخی نمیدهد. انواع مختلف نفس سلسله و مجموعهای تشکیل میدهند: نفس غاذیه، حساسه، باصره، سامعه، شامّه، ذائقه و لامسه. نظر ارسطو در مورد ویژگیهای نفس این است که هر موجود زندهای از هر مدلی که باشد از زمانی که دارای صورت میشود تا زمانی که از بین میرود ناچار باید نفس غاذیه داشته باشد و واجب است که هر کائنی نمو و بلوغ و زوال داشته باشد و این امور بدون تغذی ممتنع است و ازاینرو وجود قوه غاذیه ضرورت دارد. این نفس نهتنها در نباتات، بلکه در حیوانات نیز یافت میشود، اما وجود احساس در همه موجودات زنده لازم نیست، چراکه موجوداتی که جسم بسیط دارند (یعنی از یک عنصر واحد تشکیل شدهاند مثل نباتات) و آنهایی که قادر به ادراک صور عاری از ماده نیستند، نمیتوانند لامسه داشته باشند؛ اما حیوان حتما باید دارای احساس باشد تا قادر به تشخیص غذای خود باشد. حرکت اجسام نیز بر سه نوع است: 1- حرکت طبیعی مانند زمانی که جسمی به دلیل سنگینی خود به زمین میافتد یا بهخاطر سبکی مثل دود به بالا میرود. 2- حرکت جبری است که معلول نیروهایی از خارج است و با حرکت طبیعی تداخل میکند، مثل وقتی که تیری از کمان رها میشود و 3- حرکت اختیاری که با اراده موجودات زنده انجام میگیرد. به گفته ارسطو، تمام فیلسوفانی که به این باور داشتهاند که موجود زنده متحرک است، نفس را بالاترین درجه محرک میدانستهاند و برعکس کسانی که میگویند موجود زنده اشیا را میشناسد و ادراک میکند، بر این باور بودهاند که نفس عبارت از اصول است. نفس انسانی با داشتن نوس (عقل) از مزیت خاصی برخوردار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.