حیات به چه معناست و شرایط وجود آن در خارج از سیاره زمین به چه شکل خواهد بود؟
پرسشهای ماندگار و بیپاسخ
سروش سارابی. محقق منشأ حیات
- اون نور سبز چیه توی آسمون - نمیدونم شاید ستاره باشه - نه ستاره نیست داره بزرگ میشه، وای داره میاد نزدیکتر، اون دوربین رو بده، زود باش - بیا بگیرش، مراقب باش، وای داره میاد پایین، این چیه - زود باش بریم اونجایی که نشست گفتوگوی بالا احتمالا میتواند بخشی از گفتوگوهای یک فیلم علمی-تخیلی یا حتی صدای منتشرشده از فیلمهای ساختگی کاشفان یوفوها در یوتیوب باشد؛ هرچند تفاوتی ندارد که منبع این گفتوگوها کجاست، آنچه مهم است میل و گرایش شدید گونه ما، انسان خردمند، به کشف و برقراری ارتباط با ساکنان احتمالی سایر سیارات است. قصد نداریم در این نوشته به دلیل این گرایش درونی بپردازیم، اما میخواهیم بدانیم که آیا واقعا پاسخی برای این میل و گرایش انسان خردمند وجود دارد؟ آیا جایی خارج از سیاره زمین حیات در جریان است؟ برای پاسخ به این سؤال قبل از هر چیزی نیاز است که بدانیم حیات به چه معناست و شرایط وجود آن در خارج از سیاره زمین به چه شکل خواهد بود. درواقع آن چیزی که عموم مردم در همه جای جهان از حیات خارج از زمین توقع دارند، نوع حیات هوشمند است؛ چیزی شبیه زندگی روزمره ما در جامعه بهعنوان یک گونه زنده در طبیعت؛ ولی برخلاف تصور عام مردم، دانشمندان دنبال مراحل بسیار اولیه در مفهوم حیاتاند، هرچند که ممکن است در مؤسسات تحقیقاتی درباره حیات فرازمینی بخشهایی هم درپی کشف نشانههای از نوع حیات هوشمند باشند، اما بخش عمدهای از تحقیقات روی کشف نشانههایی از فعالیت حیات ابتدایی یا حتی قبلتر از آن، شرایط پدیدآمدن حیات، متمرکز است. بیایید عبارت حیات را بیشتر بررسی کنیم. نخستین نکته درباره حیات این است که هر جا دانشمندان دنبال حیات باشند، نوع آن مانند چیزی خواهد بود که نمونه آن را در سیاره زمین داریم؛ یعنی حیات زمینمانند. حیاتی مبتنی بر ساختار وسیع عنصر کربن با همراهی چند عنصر عمده دیگر و سایر عناصر با نقش جزئیتر. درواقع ما هیچ ایده دیگری از انواع حالات ممکن حیات نداریم چون تنها الگویی از زندگی در طبیعت که در اختیار داریم همین حیات روی زمین است؛ پس محققان مجبورند که حیات زمینمانند را در مسیر تحقیقات خود در خارج از زمین الگو خود قرار دهند. براساس آنچه علم، مستندات و شواهد فراوان در اختیار ما قرار دادهاند امروز میدانیم که در کل سیاره زمین هر شکلی از حیات که در جریان است، ازجمله باکتریها، گیاهان، حیوانات و ما گونه انسان خردمند، همگی از یک منشأ اولیه به شکل زیستی امروز دچار دگرگونش شدهایم. این اولین انواع سلولهای زنده حدود 3.8 تا 4.1 میلیارد سال قبل در شرایط زمین اولیه -که بسیار از وضعیت حال حاضر متفاوت بوده است- مسیر حیات روی سیاره زمین را آغاز کردند. از آنجاییکه بهترین آزمایشگاه بررسی حیات، سیاره زمین است، دانشمندان براساس یافتههای خود از این آزمایشگاه عظیم، تحقیقات در مورد بررسی حیات فرازمینی را درباره چند موضوع انجام میدهند. اولین و عمدهترین موضوع تحقیقات آنها بررسی امکان پیدایش حیات ابتدایی است. شاخه دیگر تحقیقات دانشمندان درباره بررسی وجود حیات اولیه سلولی و یا حتی انواع حیات سلولی پیچیدهتر است که میتواند از سایر بخشهای کیهان به یک میزبان زیستپذیر منتقل شده باشد. درنهایت دانشمندان در جستوجوی حیات فرازمینی با چهار سناریو مواجه خواهند بود؛ نخست، وجود حیات اولیه در جایی خارج از سیاره زمین، دوم کشف حیات سلولی اولیه یا هر نوع حیات در مرزهای انواع حیات تکسلولیها، سوم هرگونه حیات پیشرفته و پیچیده از نظر سلولی (مانند گیاهان) و چهارم حیات هوشمند که درواقع همان حیات پیچیده سلولی است، اما دارای ساختار عصبی پیچیده و گسترده مانند انواع گونههای جانوری و در نوع پیشرفتهتر آن گونه انسان خردمند. برخی از دانشمندان پا را فراتر از سناریو چهارم گذاشته و معتقدند درصورتیکه حیات فرازمینی از نظر تواناییهای مغزی بهگونهای شبیه گونه انسان خردمند رسیده باشد، وارد بررسی سایر احتمالات ازجمله تواناییهای مبتنیبر تکنولوژی آنگونه خواهند شد. براساس این رویکرد، گروهی از مطالعه گران حیات فرازمینی دنبال کشف آثار ناشی از فعالیتهای احتمالی حیات هوشمندی هستند که به توانایی فناوری در سطح یا بالاتر از ما دست یافته باشند. اما عمده فعالیت محققان در حوزه مطالعات بررسی احتمال پیدایش حیات و وجود حیات ساده سلولی است که در این بررسیها عوامل متعددی در اولویت ارزیابی قرار دارند؛ عوامل مهمی مانند میزبان زیستپذیر. بررسی زیستپذیری سیاره میزبان بهجرئت مهمترین عامل بررسی وجود حیات فرازمینی زمینمانند است و بعد از آن اقلیم سیاره که برای حفظ و ایجاد بستر دگرگونش حیات تا رسیدن بهنوعی از حیات هوشمند بسیار مهم خواهد بود. مباحث مربوط به چگونگی بررسی این عوامل بسیار تخصصی و در حوزه علم اخترزیستشناسی خواهد بود که قرار نیست در این مطلب به آنها بپردازیم. اما دانستن این نکته مهم است که یکی از جدیترین فعالیتهای کشف و حیات فرازمینی مطالعه و ارزیابی اینگونه سیارات میزبان است که درحالحاضر پروژههای فضایی متعددی در حال فعالیت برای کشف این مکانها در فاصلههای فراتر از سامانه خورشیدی ما هستند و البته نتایج قابلتوجه را نیز به دست آوردند. در میان مطالعات دانشمندانی که دنبال شواهد و مستندات درباره حیات فرازمینیاند، عدهای دیگر از زاویه دید فلسفی به موضوع حیات فرازمینی نگاه میکنند؛ یکی از مشهورترین دانشمندانی که پرسش درباره حیات فرازمینی را در اوایل قرن بیستم مطرح کرد، فیزیکدان مشهور، انریکو فرمی بود. او از خود پرسید چرا با این همه پیشرفت علم و تکنولوژی هنوز نتوانستهایم حیات هوشمند فرازمینی را پیدا کنیم یا آنها نتوانستند ما را بیابند. برای پاسخ، فرضیههایی ارائه شدند: نمونههایی مثل «فرضیه فیلتر بزرگ»، «فرضیه تمدنهای غیرفعال»، «فرضیه توقف بزرگ در گلوگاه دگرگونش» و حتی «فرضیه سیگنالهای گمشده». بههرحال با توجه به عمر کیهان و اندازه کیهان که شامل تعداد بسیار زیادی کهکشان میشود -که هر کدام خود میلیونها ستاره و سامانه سیارات در حال گردش به دور آنها دارند- و بنا به نظر اغلب دانشمندان، به این نتیجه خواهیم رسید که احتمالا حیات زمینی تنها نوع حیات در کیهان نخواهد بود و شاید با ارسال تلسکوپهای فضایی جدید در سالهای آینده نشانههایی از حیات و پاسخی برای یکی از جذابترین سؤالات خود بیابیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.