آیا علم مستقل از ارزشهاست؟
میثم محمدامینی. استادیار پژوهشکده مطالعات بنیادین علم و فناوری دانشگاه شهیدبهشتی
گروهی مدافع این عقیده هستند که دانشمند باید مستقل از همه ملاحظات ارزشی، اعم از اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، ایدئولوژیک و... به فعالیت علمی خود بپردازد و هیچ داوری ارزشیای را در فرایند استدلال علمی خود دخالت ندهد. دلیل این ادعا نیز آشکار است. تاریخ علم، بهویژه در صد سال گذشته، پُر است از نمونههایی که جهتگیریهای ارزشی مسیر علم را منحرف کرده و عینیت آن را به خطر انداخته است. از نمونههای کلاسیک مانند مخالفت کلیسا با گالیله یا مخالفت با نظریه تکاملی داروین با انگیزههای مذهبی که بگذریم، در همین قرن گذشته در موارد متعددی دخالت ملاحظات ارزشی علم را به بیراهه برده و حتی گاهی نیز فاجعه آفریده است. یک نمونه ماجرای نظریههای (شبه) علمی تروفیم لیسنکو درباره وراثت نَرم در اتحاد شوروی در زمان استالین است. لیسنکو نظریه ژنتیک مِندلی در باب وراثت را به دلیل ایدئالیستی و ارتجاعیبودن مردود میشمرد و در مقابل تأکید داشت که نظریه خودش ملهم از مکتب ماتریالیستی و شورایی است. لیسنکو به شکلی از دیدگاه لامارکی یا وراثت نَرم عقیده داشت که مطابق آن، خصوصیات اکتسابی میتوانند از طریق وراثت انتقال یابند. او به دلیل پایبندی به ایدئولوژی مارکسیستی و نظریه ماتریالیسم تاریخی، معتقد بود باید این امکان وجود داشته باشد که ویژگیهای اکتسابی یک نسل از طریق وراثت به نسل بعد منتقل شود. پشتیبانی سفت و سخت دستگاه حاکم از نظریات او تا جایی بود که هرگونه مخالفت با این نظریات بهشدت سرکوب میشد. صدها و چهبسا هزاران نفر از زیستشناسان و متخصصان ژنتیک در اتحاد شوروی آن روزها به همین دلیل از کار بیکار شدند یا حتی بهعنوان «دشمن خلق» به اردوگاههای کار اجباری تبعید شدند و آنجا جان سپردند، گیاهشناس مشهور، نیکالای واویلف یکی از این افراد بود. نمونه دیگر مورد لنارد و اشتارک است. در سالهای میان دو جنگ بینالملل، دو فیزیکدان آلمانی به نام یوهانس اشتارک و فیلیپ لنارد که در زمینه فیزیک تجربی کار میکردند و هردو سابقه کسب جایزه نوبل هم داشتند، در میان فیزیکدانان گروهی تشکیل دادند که خود را «پژوهشگران ملی» میخواندند و رهبری جنبشی برای دستیابی به فیزیک اختصاصا آلمانی یا آریایی را به دست گرفتند. آنها نظریه نسبیت اینشتین را «گزافهگوییهای یک نفر یهودی» میخوانند و مردود میشمردند. در همین دهه گذشته نیز مسئله گرمایش جهانی یا تغییرات اقلیمی به موضوعی بدل شده است که در آن، ملاحظات سیاسی و حتی منافع اقتصادی ارزیابی نظریههای علمی را تحتتأثیر قرار داده است. بسیاری از مخالفتها با این نظریه که دخالتهای انسان در محیط زیست (بهویژه ورود حجم بالای دیاکسیدکربن به جوّ) عامل اصلی گرمایش زمین است از جانب کسانی ابراز میشود که به ارزشهای سیاسی محافظهکارانه پایبندند. بهعبارت دیگر کسانی که از لحاظ سیاسی با «دولت بزرگ» مخالف هستند، وجود مشکلات زیستمحیطی، مانند گرمایش زمین، را که نیازمند دخالت از جانب دولت است انکار میکنند. با درنظرداشتن اینگونه دخالتهای مخرب جهتگیریهای ارزشی در علم، بسیاری عقیده دارند که باید از اثرگذاری اینگونه داوریهای ارزشی بر کار علمی جلوگیری کرد؛ آنها بهاصطلاح مدافع آرمان علم غیرارزشبار (value-free ideal of science) هستند. اما نکتهای که بهویژه در دو دهه اخیر فیلسوفان علم بر آن تأکید کردهاند، ناگزیربودنِ دخالت ارزشها در ارزیابی نظریههای علمی است. علم تجربی ماهیتی استقرایی دارد. در استدلال استقرایی (برخلاف استنتاج) ممکن است باوجود صدق همه مقدمات، نتیجه کاذب باشد. هیچیک از نظریههای علمی، با وجود درجه اطمینان بالایی که به آنها داریم، قطعیت ندارند. همین معنا را به این تعبیر نیز بیان میکنند: همه شواهد تجربی موجود، در کنار ملاحظات منطقی، نمیتوانند یک نظریه واحد را متعین کنند بلکه همیشه علیالاصول بیشمار نظریه ممکن وجود دارد که کفایت تجربی مشابهی دارند؛ یعنی با همه شواهدی که در دست داریم، همخوان هستند. بنابراین پذیرش هر نظریه همواره ناگزیر مستلزم دخالتدادنِ آگاهانه یا ناآگاهانه برخی معیارهای تصمیمگیری بهجز معیارهای تجربی و معرفتی است. از همین رو اکنون بسیاری از فیلسوفان علم تأکید دارند که لازم است دانشمندان بکوشند تصمیمهای خود را بر پایه معیارهای روشن و شفاف اتخاذ کنند و جهتگیریهای ارزشی خود را نیز بهصراحت اعلام کنند. نهاد علم در جوامع امروز مرجعیتی تقریبا بیچونوچرا به دست آورده است و این مرجعیت حتما باید با مسئولیتپذیری همراه باشد. در علمی که بنیادش بر استقراست، با درنظرداشتنِ همه شواهد تجربی اصولا باز هم ریسک دو نوع خطا وجود دارد: پذیرش فرضیه خطا و ردّ فرضیه درست. لازم است که دانشمندان تبعات بروز هر کدام از این خطاها، بهخصوص پیامدهایی را که پذیرش نظریهای نادرست ممکن است برای محیط زیست و جان انسانها داشته باشد، در نظر بگیرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.