اتهامی نهچندان به خود
محمدحسن خدایی
روزگاری پیتر هانتکه معتقد بود که «ادبیات، رمانتیک است» و در آثار خود، بهخصوص نمایشنامههای کلامیاش، با رویکردی انتقادی به زبان و جامعه، نماد نسل بیتلها شد. در مصاحبهای گفته بود «آدم باید یاد بگیرد مثل آنتوان روکانتنِ سارتر در تهوع که از چیزهایی حالش بههم میخورد، حالش از زبان بههم بخورد؛ این تازه آغاز هوشیاری و خودآگاهی است»، و اینچنین روکانتن جهان آلمانیزبان، همان فیگوری شد که سودای آن دارد که تجربههای ضد تئاتری سالهای پرتنش دهه 60 میلادی را فرم تازه بخشد یا اینکه از فرم تثبیتشده رها کند. روشنفکری عاصی که بعدها در مخالفت با بمباران صربها توسط ناتو، مقاله نوشت و در دادگاه میلوسویچ شرکت کرد. او نویسندهای است که به واسطه فیلمنامههایی که برای ویم وندرس نوشته، برای ما شناخته شده است. اما او نمایشنامههایی دارد با عنوان قطعات کلامی که در دوران جوانی نوشته، همچون «اتهام به خود»، «اتهام به تماشاگر» و «غیبگویی» که چندان امکان اجرا نیافته و بدل به تجربه تئاتری ما نشده. گهگاه اجراهایی دانشجویی و محدود این امکان را فراهم کرد که بتوان با جهان مدرنیستی و عجیب او روبهرو شد. اما همچنان اجرائی تماما هانتکهای دور از دسترس مینماید. از این منظر اجرائی چون «رژه کور» با طراحی و کارگردانی علیرضا طاهری را میشود همچون یکی از آن تکاپوهای اجرائی دانست که در قبال این نویسنده جریانگریز صورت گرفته. اجرائی با مختصات نهچندان هانتکهای از «اتهام به خود» با ترجمه حسن ملکی و البته با نگاهی به انیمیشن «تانگو» به کارگردانی زبگنیو ریبچنسکی. نکته اینجاست که «رژه کور» توان آن را نمییابد که منطق درونی جهان هانتکه را تا نهایت خود به پیش برد و در میانه راه، به بازنمایی انیمیشن تانگو میرسد. تجربهای که ایکاش به هانتکه و فرم رواییاش وفادار میماند و لحن و روایت عوض نمیکرد. البته در عصر سرمایهداری متأخر و جهانیشدن ارتباطات و سمزدایی از هنر رادیکال، رادیکالیسم هانتکهای هم این روزها تبدیل به امری موزهای و کلاسیک شده و به کار رونقبخشیدن به منطق مبادله و بازار محصولات فرهنگی درآمده است. اما هرچه هست، بهنظر این ترس از خستگی تماشاگران و تندادن به مناسبات مادی تولید تئاتر در ایران است که گروه اجرائی را به این تغییرات نامنتظر کشانده تا از جهان خالی از احساسات هانتکه اندکی فاصله گرفته و به میانجی اتصال با انیمیشن «تانگو»، واجد لذت بصری شده و از فضای خالی صحنه، به نفع ذائقه تماشاگر کمحوصله، خلاص شود. هانتکه در ابتدای نمایشنامه نوشته است که «صحنه خالی است. دو سخنگو از میکروفن و بلندگو استفاده میکنند. هم محل تماشاگران، هم صحنه در تمام مدت روشن است. هیچگاه از پرده استفاده نمیشود، حتی در پایان نمایشنامه». اجرائی که مبتنی باشد بر دستورالعملهای اینچنین سفت و سخت، تماشاگران امروزی را پس خواهد زد. بنابراین اجرا با تخطی از فرم پیشنهادی، مبادرت به تغییر استراتژی و فراخواندن یک نظام زیباشناسانه دیگر میکند و خودآیینی نمایشنامه را قربانی میکند. صحنه چنان طراحی شده که تقابل دو فضا باشد. یک فضا بازنماییکننده اتاقی است که در انیمیشن تانگو میبینیم. اتاقی که پر است از درهایی برای ورود و خروج سوژههایی منفرد که اغلب مشغول تکرار زندگی روزمرهاند. فضایی که با دیواری فرضی، از محیط خارج جدا شده و در تکه دوم نمایش بهتدریج محل استقرار شخصیتها میشود. اما فضای خارج از این اتاق، آن مکانی است که زن و مرد سخنگو، از تاریکی بیرون آمده و نزدیک تماشاگران ایستاده و آنان را مورد خطاب قرار داده و روایت سوژهگی یا سوژهزدایی خود را بیان میکنند. نیمهتمامگذاشتن نمایشنامه هانتکه و بازنمایی انیمیشن تانگو، در یک نقطه استراتژیک به هم پیوسته و زن و مرد سخنگو پا به اتاق میگذارند. آن دو نفر در کنار دیگر شخصیتها قرار میگیرند و مثل قبل تماشاگران را خطاب میکنند. هرچه به انتها نزدیک میشویم، ریتم اجرا تندتر شده و میل به تخریب و تخطی بیشتر شده و هر کدام از شخصیتها بهتدریج از صحنه خارج میشوند. در طول اجرا در گوشهای از صحنه، نوازندهای پیانو مینوازد. در چهره بیاحساس او، میتوان جهان هانتکه وریبچنسکی را به تماشا نشست که زیبا و هولناک است و این البته ربطی به آن ندارد که رژه کور را اجرائی بدانیم که بار دیگر مواجهه تمامعیار ما با هانتکه را برای مدتی نامعلوم به تعویق انداخته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.