از نیش تا نوش
علیرضا ارواحی*: «منوچهر انور» مستند «نیشدارو» را در سال 1343 در «سازمان برنامه» درباره «مؤسسه سرمسازی رازی» ساخت. این فیلم اگرچه به سفارش این سازمان ساخته شد، ولی مطابق با سلیقه سازمانهای دولتی وقت نبود و خارج از خط فکری این سازمانها و فارغ از نگاه «فیلمفارسی» دانسته میشد. پس از ساخت این فیلم، تهیهکنندگان آن این نگاه را نپذیرفتند و پیش از تدوین، عذر کارگردان را خواستند، چون شعارهای تبلیغاتی اهمیت بیشتری به نسبت تجربههای هنری دارد. حمایت و پیگیری ارزشمند «غلامحسین مصاحب» (سرپرست دایرهالمعارف فارسی) باعث شد تا کار مونتاژ و صداگذاری فیلم به نتیجه برسد و فیلم آماده نمایش شود. این فیلم با توجه به گذر زمان (بیش از 50 سال) و پایینآمدن کیفیتش برای نمایش، نیاز به اصلاحاتی داشت. در روند اصلاح فیلم، مقالاتی درباره آن تنظیم شد و ماحصل آن به صورت کتاب و لوح فشرده با عنوان «از نیش تا نوش» در اختیار مخاطبان قرار گرفت. در این فیلم، اشیا، حیوانات و انسانها همه در کنار هم دارای شخصیت هستند و احساسات خود را بروز میدهند. حتی قطرات آب هم شخصیت دارند و با میزانسنی که به آنها داده میشود جاندار درک میشوند. احساسات مخاطب در این تجربه عینی برانگیخته و معانی ساخته و با احساسات حیوانات همراه میشوند و زجر و ضجه حیوانات چنان بر آدمی تأثیر میگذارد که خود را به پرسش میگیرد. قربانیکردن و مرگ حیوانات به زندهماندن آدمی میانجامد. 60 هزار حیوان هر سال در مؤسسه رازی قربانی میشوند تا انسان عمری دراز بیابد. حیواناتی که در این فیلم اجر و منزلتی مانند انسان مییابند. نهتنها حیوانات، بلکه اشیا نیز منزلتی همسان مییابند و تفاوتی میان شیء، حیوان و انسان گذاشته نمیشود. گویی تمام اجزا و عناصر فیلم دارای زندگیاند. میان عضوی از جسم انسان و جسم حیوان تفاوتی وجود ندارد، خونِ جاری رگ به مانند یک قطره آب اهمیت مییابد، به ضجه موش به اندازه یک واژه توجه میشود و تفاوتی میان تنفس کنه و انسان وجود ندارد. در نمایی که موشخرمایی در حال جاندادن است، چشمانش حالت تأثیرگذاری به خود میگیرد و پس از آن نمایی است که به مرثیهای برای آن موشخرما میماند. دردکشیدن حیوانات در کنار انسانها و تکرار این پلانها تأکیدی بر همساندانستن منزلت حیوان و انسان است. در این فیلم میتوان انتظارِ تأثیر بر علقههای انسانی را داشت. در قسمتی از این فیلم مایعی به خوکچه هندی تزریق میشود و به فاصله کوتاهی این حیوان جان میدهد. مخاطب این فیلم با دیدن این صحنه بهگونهای متفاوت واکنش نشان میدهد. آنچه در این میان اهمیت مییابد، احساساتی است که مخاطب در مواجهه با فیلم با آن روبهرو میشود. در فیلم «نیشدارو» به احساسات مخاطب توجه ویژهای میشود و در صحنههایی مانند خونگیری از اسب، چکهکردن قطرات آب، آمپولزدن به برزگر، گریه کودکان، سنگ محکشدن حیوانات، ضجه خوکچه هندی و جاندادنش، خوراکدادن به پشهها و خونخوردن کنهها از بدن موش بهگونهای نشان داده میشوند که مخاطب شخصیت اشیا، حشرات و حیوانات را همقدر با انسان درک کند. انسان در کنار بقیه اشیا و حیوانات و حشرات بهعنوان یکی از ابزار صحنه شناخته میشود. بزرگ نشاندادن حشرات و تأکید بر وسایل آزمایشگاه این موضوع را تأیید میکند. بزرگنمایی کنهها و پشهها و قطرات بر تأثیر روایت میافزاید. صدا در فیلم «نیشدارو» معمولا به منبع محسوس خود وفادار است. اگر حیوانی دیده میشود، صدای آن هم شنیده میشود و بیننده صداها را از آنِ منبع آن در دنیای فیلم میداند. انتظارات مخاطب نقش مهمی در وفاداری صدا ایجاد میکند و ریتم صدا در فیلم با توجه به این منبع محسوس خود تعیین میشود. باورهای مخاطب نسبت به منبعی که صدا را صادر میکند تأثیر نیرومندی بر نحوه درک مخاطب میگذارد. این صداها ممکن است از دو منبع صادر شوند: یا از کاراکترها و اشیای درون دنیای فیلم یا از منبع صدایی بیرون از دنیای فیلم؛ صداهای استفادهشده در این فیلم یا از دنیای درون فیلم گرفته شدهاند یا اگر از دنیای بیرون فیلم باشند مخاطب تصور میکند صداها برآمده از درون دنیای فیلمند. احساسی که در مخاطب ایجاد میشود ناشی از دنیای درون فیلم است و همسو با حوادثی است که مابهازای تصویری در فیلم دارند. معمولا صدا همان زمانی را نشان میدهد که تصویر نشان میدهد. بهعبارت دیگر صدا و تصویر همزمان هستند؛ مثلا جیغ موش آزمایشگاهی همزمان با تزریق واکسن شنیده میشود. در نمایی موش صحرایی در حال جانکندن است، نور در این نما - با زاویهای که پیدا کرده- بر انگشتان موش تأکید میکند، لرزشی در این انگشتان دیده میشود که نشان از جاندادن این حیوان دارد. نور در نماهایی دیگر ریتمی را در ترکیببندی ایجاد کرده است. در نماهایی که کنهها نشان داده میشوند تضادی میان کنهها و فضایی که در آن قرار گرفتهاند وجود دارد که این ناشی از نحوه نورتاباندن به این کنههاست و با این امر تأکیدگذاری بر کنهها بیشتر میشود. بهطورکلی، همه عناصر فیلم در راستای هممنزلتی و همقدری میان اشیا، حشرات، حیوانات و انسان پیش میروند و همه منزلتی ویژه دارند و مخاطب را با درکی متفاوت از جهان پیرامون روبهرو میکنند. * نگارنده کتاب «از نیش تا نوش، مستند نیشدارو و منوچهر انوار»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.