کهنه سرباز
یادی از محمد بستهنگار
ابوطالب آدینهوند
در چکامه ایلیاد اثر هومر آمده است آنچه در هستی سزاوار و شایسته جاودانگی است، ارزشهاست. این مدار کوشش برای مردمان و جانبازی برای آنان، رسم کهنهسربازان بود. شاید این با نگاهی عرفانی در اسلام و ایران همخوان باشد که ضدارزشها، عدمی هستند و هستی مستقل و پایداری ندارند. در ایران ما، نسلی متأثر از دکتر مصدق بعد از کودتای ضدملی علیه او، «خویش را در خانه بیگانه» یافت و برای تحصیل خویش در خانه و خانه خویش تکاپویی تاریخی انجام داد. این موضوع فقط عرصه سیاست و اندیشه را شامل نمیشود، بلکه در حوزه شعر، رمان، موسیقی و... نیز بروز و ظهور داشت. محمد بستهنگار، چهره برجسته ملی-مذهبی، از آن دسته بود و همه عمر خود را بر سر اهداف و آرمانهای ملی گذاشت. آنها تحت تأثیر آموزگارانی مانند مهندس بازرگان، آیتالله طالقانی و بعدها دکتر شریعتی بودند؛ نسلی تحتتأثیر، در پیوند و همزیستی با ارزشهایی عام و اجتماعی مانند استقلال مملکت، دموکراسی و ترقیخواهی و البته همراهی نگاه دین با نگاه نواندیشانه با آن مضامین. سخن اینجاست که آیا تحقق این خواستها و آرمانها در زمین سفت واقعیت در ایران بهراحتی امکانپذیر است؟ تجربه تاریخی به ما میگوید در این برهمکنشی اضداد در سده معاصر، چنین نیست و فاعلان و عاملان این استراتژی، با امر پیچیده تحول در این روزگار مواجه بودهاند. به آن معنی که علاوه بر آنکه تحول پیچیده بوده، زیست فاعلان تغییر نیز رهروی در «حلقه دام بلا» بوده است. با این مقدمه باید گفت بستهنگار برای طی مسیر در افق آینده برای ما چه دارند؟ طبیعی است که همه ابعاد این پرسش مدنظر نیست و فقط به دو اشاره کوتاه میپردازم. 1- ارزش قمار برای دیگری: به تعبیری از هدی صابر، «هرآنچه امکان داشتند، عرضه کردند و چیزی پسانداز نکردند»؛ این ویژگی امثال بستهنگار بود که از آموزههای الهیاتی طالقانی و شریعتی تراویده بود که «راه خدا» همان «راه مردم» بود و غیر؛ چیزی جز پرداختن به دیگری نبود. این منظر الهیاتی در آموزههای روشنفکران مذهبی، هستی انسانی و اجتماعی و مابازای مادی یافت؛ به این معنی که سرنوشت «ما»ی جمعی و ملی برای نسلی متأثر از این آموزهها، مانند سرشت شد. بستهنگار برآمده از این تلقی دیگرخواهانه از دین بود؛ یعنی «صرف» وقت برای بهزیستی دیگری و «ما»ی جمعی؛ زیرا عبور از گردنههای تاریخی بیمدد تقدم منافع جمعی بر منافع و «صرفه» فردی، در جایی از زندگی تاریخی انسان مسبوق به سابقه نیست. اکنون وجهی نهچندان مناسب در سیاستورزی در ایران در حال شکلگیری است که «صرفه» را در رأس کنشورزیها میتوان ردیابی کرد. واژگونهشدن سیاست بهمثابه خیر عمومی بهصرفه اقتصادی و جایگاهی، منجر به ریزش سرمایه اجتماعی نیروهای سیاسی و بیاعتمادی به سیاست خواهد شد. سرخوردگی عمومی که اکنون زمینه انفعال و حس استیصال است، محصول چنین سیاستورزیای است. نشو و نمای بستهنگار از مجرای منظرگاهی از سیاستورزیای بود که با اخلاق و خیر عمومی پیوند داشت؛ یکی از ضرورتهای دوران اخیر ما، بازسازی امر سیاست بهمثابه خیر عمومی است. زندگی بستهنگار الگویی محکم برای این سبک سیاستورزی، فعالیت دائمی از دانشجویی تا واپسین نفسهاست؛ نزدیک به شش دهه تکاپو برای ایران دموکراتیک و پروژه نواندیشی دینی. 2- تعاون برای بقا: برخلاف آنچه سعید حجاریان در نقد دیدگاه تکامل اجتماعی یدالله سحابی گفته و آن را با دموکراسی ناهمخوان دانسته بود، در دیدگاه نظریهپردازان و الهیدانان نواندیشی دینی مانند دکتر سحابی و آیتالله طالقانی، تکامل از جنس «انتخاب اصلح» در نظام گزینشی برآمده از تنازع نبود. در این تفکر که در اندیشه و تفسیر طالقانی قوام یافته است، ایده «تعاون برای بقا»، تداوم و باروری زندگی اجتماعی را مشارکت عمومی و تعاون تضمین میکرد. این ایده به دموکراسی جماعتپایه نزدیک است و با دموکراسی نمایندگی نخبهگرا فاصله و تفاوت دارد. چنانچه بستهنگار از زبان طالقانی نقل میکرد که ایشان گفتهاند: برای نجات دموکراسی، باید به سمت بدنه اجتماعی و تقویت شوراها پناه ببریم. بستهنگار معتقد بود برای قوامیافتن و تحکیم دموکراسی در ایران و همچنین مواجهه با مسائل عینی، بینش جدیدی نیاز است و میگفت: «تفکر مبتنی بر بینش تعاون برای بقا، میتواند راهبردی عملی برای مواجهه با مشکلات عینی جامعه باشد». بستهنگار در مدرسهای فکری پرورش یافت و چنان زیست که سیاست را بهمثابه خیر عمومی و «تعاون برای بقا» را نیز بینشی برای احیا و بازآفرینی آن خیر عمومی میدید. بستهنگار در این مسیر مانند کهنهسربازی بود که شکنجه، زندان و ناملایمتیهای قبل و بعد از انقلاب او، همراهان و همفکرانش را از میدان بهدر نکرد و با ایستادگی، راه تداوم و پیگیری آرمانهای ملی را در حیات و بیش از نیمقرن مجاهدتش پیمود. او و این مدل سیاستورزی، اکنون چراغ راهی برای دموکراسی و حاکمیت ملت و زیست سیاسی آرمانی و اخلاقی متناسب با زیستجهان ایرانی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.