|

بازگشت از شوروی و سه مقاله درباره نیما و هدایت

نشر روزبهان چندی پیش یک ترجمه و دو مقاله از جلال‌ آل‌احمد را تجدیدچاپ کرد. کتاب اول «بازگشت از شوروی» آندره ژید بود که ترجمه آل‌احمد از آن قبلا توسط ناشران مختلف به چاپ رسیده بود. «بازگشت از شوروی» درواقع دو کتاب به هم مرتبط است؛ یکی خود «بازگشت از شوروی» و دیگری «تنقیح بازگشت از شوروی». در مقدمه‌ای که آل‌احمد خود بر ترجمه‌اش از این کتاب‌ها نوشته و در چاپ جدید آن‌ها نیز آمده درباره تفاوت این دو کتاب آمده است: «در بازگشت از شوروی قلم ژید از حزنی عمیق و بیرون از اندازه مایه گرفته است و حکایت از تأسفی می‌کند که بیننده یک رویای شیرین در لحظات بیداری خویش دچارش می‌شود. انتقادها ملایم و دوستانه، لحن کلام ترحم‌انگیز و استغاثه‌کننده است. یک کلمه زننده و کوچک‌ترین خشونتی در سراسر کتاب نیست. اما در تنقیح بازگشت از شوروی لحن کلام عصبانی است و حکایت از روحیه مردی می‌کند که تاب‌وتوان خود را در قبال ناسزاها و اتهامات فراموش کرده و درصدد دفاع برآمده است. شاید بتوان برای بازگشت از شوروی - با آنکه یک رساله سیاسی است - ارزش‌های فراوان ادبی نیز قائل شد. اما تنقیح... یک کتاب سفید است؛ لحن کتاب‌های سندی را دارد. مجموعه اسنادی است که ژید در آن زمان توانسته است در رد تبلیغات طرفداران مسکو و در اثبات مدعیات انتقادآمیز خود از آن وضع جمع بیاورد. ارزش سندی کتاب دوم، به‌خصوص در آن سال‌ها بسیار زیاد است که هنوز کیسه آن حمام گرم به تن کمتر کسی خورده بود و کمتر کسی جرئت می‌کرد زبان به انتقاد آن بگشاید». کیسه آن حمام گرم که آل‌احمد در این نوشته به آن اشاره می‌کند کمونیسم شوروی است که اوایل دل از روشنفکران اروپا برده بود و بسیاری از آرمان‌خواهان جهان به آن امید بسته بودند. آندره ژید نیز یکی از این روشنفکران بود. او که پیش از سفر به شوروی با انقلابی که در آن کشور رخ داده بود همدلی داشت و مدافع آن بود با رفتن به شوروی و از نزدیک دیدن اوضاع آن کشور سرخورده شد که «بازگشت از شوروی» و «تنقیح بازگشت از شوروی» ماحصل همین سرخوردگی است. آل‌احمد با ترجمه این دو کتاب درواقع سر دلبران را در حدیث دیگران بازگفته است چراکه خود او نیز از روشنفکرانی بود که پیش از ماجراهایی که به انشعاب از حزب توده انجامید و دفاع شوروی از حزب در برابر انشعابیون به کمونیسم شوروی امید بسته بود. چاپ تازه ترجمه آل‌احمد از این دو کتاب با مقدمه‌ای به قلم ویراستار این چاپ تازه همراه است که در این مقدمه به انقلاب شوروی و آن‌چه پس از آن در آن کشور اتفاق افتاد پرداخته شده و به این‌که انقلاب روسیه چگونه با لنین آغاز شد و پیش رفت و با مرگ لنین و قدرت‌گرفتن استالین به چه سمت‌وسویی سوق داده شد. همچنین در این مقدمه به میراث این انقلاب پرداخته شده و بعد هم معرفی مختصری از آندره ژید ارائه شده است. این مقدمه درواقع زمینه‌ای به دست می‌دهد برای درک بهتر کتاب آندره ژید. اما کتاب دیگری که از آل‌احمد در نشر روزبهان به چاپ رسیده کتابی است با عنوان «رمزگشایی» و عنوان فرعی «نگاهی به نیما یوشیج و صادق هدایت». برای آن‌ها که از دیرباز با آثار آل‌احمد آشنایی دارند شاید عنوان اصلی این کتاب قدری تعجب‌آور باشد و نام چنین کتابی از آل‌احمد به گوش‌شان نخورده باشد. اما با تورق این کتاب و چه‌بسا اصلا با دیدن همان عنوان فرعی‌اش بر روی جلد درمی‌یابیم که «رمزگشایی» درواقع مقالات آل‌احمد است درباره نیما یوشیج و صادق هدایت که قبلا در کنار مقالات دیگرش به چاپ رسیده بود و اکنون به‌صورت کتابی مستقل تجدیدچاپ شده است، ضمن این‌که چاپ تازه این مقالات با گفتاری از فروغ فرخزاد و یادداشتی کوتاه از ابراهیم گلستان درباره نیما همراه است که هردو چنان‌که در پی‌نوشت کتاب اشاره شده برگرفته از دفتر اول «دفترهای زمانه»‌اند و گفتار فروغ فرخزاد بخشی است از گفت‌وگوی او و م.آزاد. در بخشی از گفتار فروغ آمده است: «بیشترین اثری که نیما در من گذاشت، در جهت زبان و فرم‌های شعری‌اش بود. من نمی‌توانم بگویم چه‌طور و در چه زمینه‌ای تحت‌تأثیر نیما هستم، یا نیستم. دقت دراین‌باره کارِ دیگران است؛ ولی می‌توانم بگویم که مطمئنا از لحاظ فرم‌های شعری و زبان، از دریافت‌های اوست که استفاده می‌کنم؛ ولی از جهت دیگری، یعنی داشتن فضای فکری خاص و آنچه درواقع جانِ شعر است می‌توانم بگویم از او یاد گرفتم که چه‌طور نگاه کنم؛ یعنی او وسعت یک نگاه را برای من ترسیم کرد. من می‌خواهم این وسعت را داشته باشم. او حدی به من داد که یک حد انسانی است؛ من می‌خواهم به این حد برسم. ریشه یک چیز است؛ فقط آنچه می‌رویَد متفاوت‌اند». گلستان نیز یادداشت خود را این‌گونه در ستایش نیما آغاز می‌کند: «نیما تا هنگامی که مُرد، بزرگ‌ترین آفریننده‌ای بود که هنر ایرانی در چندصدسال اخیر یافته بود؛ و در آینده - تا هر زمان که هنرِ زبان و شعر در واحدهای ملی و جغرافیایی مشخص شود - نام او و کار او با نام و کارِ رودکی و بیهقی و سعدی و حافظ همپا و یکجا خواهد آمد. نیز اگر در آینده بخواهند زبانِ روزگار ما را بیابند، درک‌کننده روان ما را بنمایند، دریابنده امید و ترس ما را و بیننده راه و حرکتِ انسانیِ ایرانِ عصر تغییرِ کنونی را بنامند، او را خواهند یافت، او را خواهند نمود، او را خواهند نامید». بعد از این دو مطلب مقالات آل‌احمد درباره هدایت و نیما آمده است که سه مقاله است با عنوان‌های «مشکل نیما یوشیج»، «پیرمرد چشم ما بود» و «هدایتِ بوف کور». آن‌چه می‌خوانید سطرهای آغازین مقاله «مشکل نیما یوشیج» است: «مشکل نیما یوشیج در بدعتی است که دارد؛ بدعتی که در شعر آورده است. مشکلی در وزن و شکل شعر و مشکل دیگری در معنا، در مفهوم آن. و فقط یکی از این دو کافی بوده است که داد کهنه‌پرستی را برآورد. اشعار نیما، صرف‌نظر از آنچه در آغاز جوانی سروده است و گاهی در شکل و معنا و گاهی فقط در شکل اثری از قدما در آن دیده می‌شود، در دوره اخیر به وضوح، سازی جداگانه می‌نوازد؛ وزن دیگری دارد، شکل و صورت دیگری دارد و حتی در اغلب نمونه‌ها زبان دیگری».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.