توسعه علمی، رهبری علمی
مسعود آریننژاد. استاد ریاضی دانشگاه زنجان
«بازیگری»، نقش و اجرای لاجرمی در نمایش یکتای زندگی است؛ همان نقش و اجرائی که بی هیچ نمایشنامه ازپیشنوشتهای، هوشیار و ناهوشیار، بر صحنه میرود و تمام تصویر و هویت یک انسان در قاب تاریخ و فرصت مُقدر بودنش میشود. زندگی «سرگذشت» و «خاطره» توالی نقشهای بیانقطاع و تودرتوی این بازیگری یکتا و لاجرم است، سرگذشتهایی سرشار از فرصتها و غفلتها، آرامشها و پریشانیها، پیروزیها و شکستها، وصلتها و هجرانها و خاطرههایی سرشار از بیمها و امیدها، غمها و شادیها، عشقها و نفرتها، دلبستگیها و شورها و شوقها. در صحنه بزرگ و بیکران این نمایش باشکوه و بیهمتا، نقش و رفتار اغلب آدمها، بسیار ساده و معمولی است و راست این است که این بازیگران بر این طریق و تقدیر، هم طبیعی و راحتاند و هم محق و شاکر و تا حد زیادی حتی مفتخر و سربلند. با وجود این پنهان نیست که از این دسته، پس از پایینآمدن از صحنه، بهرغم همه صمیمیت و صفا و صداقتشان، تقریبا هیچ یادگار و خاطره پایداری در دفتر تاریخ برجای نمیماند. تاریخ مملو از سرگذشتها و سرنوشتهای فراموششده است؛ اما همهچیز فراموش نشده است و نمیشود. تاریخ، همان نقشِ یادها و خاطرههای فراموشنشده است و واژههای آن را برخی با روایت سرگذشت خود مینویسند! کسانی که نقش و فرصت بازیهای دگرگون و دگرگونساز را پیدا میکنند، کسانی که در افقهای دیگری هم سیر میکنند، کسانی که بازیگران منفعل و تسلیم صحنهها نیستند، بازیگرانی با اعتماد به نفس که سناریوهای مستقل و انتخابگرانه خویش را بازی میکنند، بازیگرانی خودساخته، پیراسته و وارسته که روایتگر مستقل بخشی از «داستان بزرگ همهچیز»، درچارچوب آرزوها و آرمانهای خود هستند، بازیگرانی که در نقشِ یک بازیساز، یک قهرمان و یک رهبر ایفای نقش میکنند. سلام، تکریم و احترام، رسم تاریخ به اقبال ورود این جماعت به صحنههای بزرگ این نمایش است. «علم و دانش» نام و نشان همیشه برخی از پردهها وصحنههای پُرشکوه تاریخ است. پردههایی که بالارفتنش چون همه پردههای پُرشکوه، در انتظار ورود ستارهها و بازیگران ویژه و تکخالش درنگ میکند، پردههایی آکنده از شور و هیجان ظهور و حضور قهرمانان، رهبران، بازیگران و بازیسازان بزرگ، کسانی که رکود و روزمرگی زندگی و روزگار را به حاشیه میرانند و افقهای دورتر و چشماندازهای تازهتری از آرزوها و رؤیاهای علمی بیمنتهای انسان را ترسیم میکنند. در این شرایط، برای ما اهالی و متعلقان ریاضی در این کنج معصوم و متعالیاندیش علم و بهطور ویژهتری برای ما دانشوران و ریاضیپیشگان ایرانی در عزلت این گوشه اینجایی عالم، چنانچه هست و پنهان نیست، ظهور کسی چون «مریم میرزاخانی» در قامت بیمثال یک «ریاضیدان» بزرگ و جهانی که در این آب و خاک رسته و آزموده و پرورده است، یک فرصت بزرگ و بینظیر برای «چشم گشودن» به پهنای وسیع فرصتهای بازیگری در اندازههای جهانی و تاریخی است. این نوشته نگاهی از سر انتخاب و آموختن به بازیگری کوتاه اما تاریخی و ماندگار میرزاخانی در این صحنه بزرگ است. مریم میرزاخانی در فرصت کوتاه و فشردهای از زندگی، ویژگیهای ممتازی از شخصیت یک نقشاولی، یک بازیساز و یک رهبر علمی را نشان داد و این گرانقدرترین آموختنی سرگذشت اوست. زندگی علمی میرزاخانی نمونه و الگوی راهگشایی برای راهبردهای ریاضیپیشگی امروز ماست که باید مورد تأمل و کنکاش مکرر قرار گیرد و البته او هیچگاه داعیهای جز همقطاری و همراهی و دوستی با علم و ریاضیات ما نداشت و با این درجه، این هم از یادگارهای ارزنده یاد و خاطره گرامی او در نزد ماست. درآمد شاید برای ما اهالی علم و علمپیشگان در این گوشه دورافتاده و پرهیاهوی جهان امروز، قدری غافلگیرکننده و عجیب باشد که بگوییم و صادقانه هم بگوییم که «ما اهالی علم، واقعا خیلی هم مهم نیستیم»! مغالطه و بدفهمی نشود. منظور از این سخن آن است که برای تحقق هدف عالی و راهبردی «توسعه و پیشرفت اجتماعی تاریخی»، شرطی به نام «توسعه و پیشرفت علمی» و به تبع آن تَفضل مرتبت دانشمندان و دانشگران لزوما یک شرط مقدم، فوری، حساس، بهترین، مهمترین یا حتی چیزی از نوع یک اقدام محسوس همیشه موفق و مؤثر برای توسعه و پیشرفت کشور نیست! به سخن دیگر «توجه به علم و توسعه علمی» با هزار اما و اگر و ازجمله اما و اگر در هدایتگریها و بازیگریهای موفق و مؤثر، فقط یکی از تمام مسیرهای ممکن در طریق «توسعه ملی» است که نهتنها راه یا اصلیترین راه یا مهمترین و فوریترین راه، آنطور که گاهی گفته و شنیده میشود یا انتظار میرود و گاهی خود ما اهل علم و اندیشه هم گمانش را داریم و در واقع دچار این توهم مغلوط خودبینانه میشویم که معبر و مجرای اصلی توسعه کشور همین ما حاملان و ذیمدخلان در وادی علم به معنی دانشگاهی و رسمی آن هستیم و اگر دولت و ملت توسعه میخواهند، باید «هوای ما را هم داشته باشند!». حال برعکس، خوب است خیلی غَره نشویم که «همه اسرار راهگشا و رازهای غایی رسیدن به آرمان کامیابی و سعادت و رفاه و کمال و جلال و جمال شکوفای جامعه را این ماییم که در نگین انگشتری تدبیر و همت و دانایی و درایت و زحمت و غیرت خود داریم»، خیر، چنین نیست! نیز برحذر باشیم از اینکه تمام مساعی خلاقیتها و اندیشهورزیهای مورد نیاز و اهتمام کشور را بیگدار خرج مسیرهای مبهم و تعریفنشده آرزوهای ناپیدا و دیررس علم و توسعه علمی نکنیم که این راه به ترکستان است و دستکم به نخلستان نیست! لُب سخن صادقانه و صریح، مغز این حرف و سخن آن است که مدیریت هوشمند جامعه میتواند و حتی محق و موظف است که توفیق و پیشرفتن در مسیر توسعه عمومی کشور را متکی و متوقف به پیشبرد جدی و مؤثر علم در جامعه نسازد! بسیاری از کشورهای در حال توسعه و به نسبت و مقتضای شرایط خود، کامیاب و کامکار در جهان امروز مانند هند، چین، کرهجنوبی، امارات متحده عربی، قطر، مالزی، سنگاپور و مانند آنها خیلی زود و دوراندیشانه دریافتند که رسیدن به «کاروان علم» بسیار سختتر و دسترسناپذیرتر از رسیدن به کاروانهای دیگر بشری برای تدارک و ساختن زندگی عصری و آبرومند در دنیای امروز است؛ پس فرصت از کف ننهادند و با تأکید (موضعی، موقتی و گاهی راهبردی) بر مدیریت و بهرهبرداری مناسب از مزیتهای ملی دیگر مانند منابع زیرزمینی، گردشگری، هنر، صنایع دستی، تجارت، نیروی کار، انبوهی جمعیت و مانند آنکه همیشه خریداران خود را در جهان تجارت و اقتصاد و سیاست دارند، به صحنه همکاریهای وسیع بینالمللی برای انتقال ثروت، فناوری و علوم کاربردی (مانند شهرسازی، انتقال فناوری، حفظ و بهرهمندی توأمان از محیط زیست، سرمایهگذاریهای مالی، انسانی و مانند آن) پیوستند و از سازوکارهای مقدور آن با کفایت و درایت بهره جستند و در ذیل پویشهای جهانی اقتصاد، ثروت و فرهنگ، در کمتر از چند دههای که ما معطل و گرفتار احوال متلاطم خود بودیم و هستیم، برای خود کلاهی از نمد زندگی عصری، نسلی و اینزمانی دوختند و پوشیدند و حتی فخر فروختند! برخی از این کشورها به صِرف تعاملات تجاری و گردشگری، در رسیدن به مواهب توسعه همت گماردند؛ مثل سنگاپور، مالزی، اسپانیا، امارات متحده عربی و قطر و برخی تولید انبوه، تنوع تولید، خلاقیت در انتقال و نیابت در بهکارگیری فناوری و مدیریت توزیع، صادرات و ترویج مصرف جهانی را به سرزمین خود آوردند و خود را خانهدار و بلکه صاحبخانه کردند؛ مانند چین، کره، تایوان و حتی ژاپن (که اگر به اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بازگردیم، خیزش و ظهور ژاپن مقارن با تلاش ناکام و بیسرانجام امیرکبیر به دنیای نوین به همین شیوه و از مدخل گسترش تجارت بود). شرح حال نافرجام ما شوربختانه و تلخکامانه، ما نه در عهد ناصری، نه در عهد پهلوی و نه در عصر کنونی توفیق چندانی در تدبیر و تحقق توسعه از مسیر و منزل این راههای متنوع در دسترستر نداشتهایم و از قراری که معلوم است، نخواهیم داشت. لاجرم آنکه برخلاف رأی و نظر ملحوظ در مقدمهای که گذشت، اگر راهی برای برونرفت ما از چاله و چنبره پیچدرپیچ عقبماندگی و توسعهنیافتگی و انواع خطاها و نادانیها باشد، شاید آن راه، راهگشایی از «کورسوی» صعب و ثقیل «توسعه و پیشرفت نسبی علمی» کشور باشد. این یعنی به نظر میرسد فقط همین یک راه سخت، سنگلاخ، پردردسرتر و دیررستری که چندان در سمتوسوی رغبت و طمع فرصتطلبان نیست، برایمان باقی مانده است. بیپرده باید گفت در تمام این چند دهه، ما تقریبا همه راههای شدنیتر و سادهتر دیگر را فروگذارده و حتی شکستهایم و تمام مدخلهایش را نهتنها بر خود بستهایم که اغلب کور کردهایم، پلهای پشتسر را خراب کردهایم، بر بن نشسته، شاخهها را از بیخ و بن بُریدهایم و حال به تقریب، فقط این راه سختتر، صعبتر و طولانیتر برایمان باقی مانده است. حال اگر این مقدمه لااقل تا حدی صحیح است، هماکنون پرسش بیمناک آن است که در تلاطم بحرانهای مواج و توفانی این عصر، فوران و سرریزشدن نیازهای نسلی و جمعیتی، بحران سیاستهای جهانی، بحرانهای زیستمحیطی و مانند آن، آمال این «کورسو»ی بعید و مبهمی را که به دست این نسل رسیده است، چگونه و با چه احوال، سیاست و درایتی باید بپیماییم تا ماحصل آن گامی به پیش باشد؟ اینها همه مدخل سخنی از یک بحث و گفتوگوی پرشاخوبرگ و پرکرانه و پر از حرفها و آرای پوشیده و ناتمام است؛ اما اتمام آن در فرصت و هدف این نوشته نیست. با این وجود، پیداست که هر موضعگیری موجهی در مقابل این بحثها و پرسشها، هم باید متکی باشد بر فهم علت ناکامی ما در طیطریق چنان راههایی که خیلی از ملل جهان با توفیق و کامیابی پیمودند و از آوردههای کلان آن هدفها و آرمانهای علمی خود را نیز به قدر توان و ضرورت و آرزوهایشان سروسامانی دادند و هم باید متکی باشد بر تدارک گزارشی از ارزیابی و تحلیل کارنامه چند نسل اخیر دانشوران ما در دانشگاهها و دیگر مراکز و سازمانهای تخصصی علمی. تهیه چنین برنامه و راهبردی باید به ابواب و بخشهای کثیری که متوجه و مخاطب این پرسش است، تجزیه شود و به دست جامعه علمی تدوین پذیرد. تعلق خاطر معنوی و مسئولیتجویی جامعه علمی برای سنجش کارنامه تاریخی و اجتماعی خود، میتواند پشتوانه تدارک چنین گزارش و برنامه راهگشایی باشد. رهبری علمی اصل وجود «رهبری» یک امر ضروری و ناگزیر برای پیشرفتن، استمرار و صبوری در هر مسیر، مقصد و مقصود جمعی و حتی فردیست. واقعیت این است که جامعه علمی امروز کشور با وجود همه توفیقها، داشتهها، دستاوردها، نقشهها و تدبیرهای آیندهاندیشانهاش -که نیازمند نقد و بررسی درونی است- درعینحال از فقدان، قلت یا انزوای وجود «رهبران و سرمشقهای علمی» در میان خود در رنج، خسران و زیان بوده و از آزمون و خطاهای مکرر و متفرقاش در آوار شتاب زمان و رقابتهای بیوقفه جهانی، آسیبهای فراوانی دیده است و میبیند. سخن کاملتر آن است که تقریبا همه جامعه علمی ما در اغلب رشتههای علمی و دانشگاهی، در میان خود رهبران و کرسیداران برجسته چندانی که مورد اجماع و احترام قوم خود باشند و محور سرمشقها، رهنمودها و پشتیبانیهای فکری و تجربی فعالیتهایشان قرار گیرند، ندارند. فقدان توالی منظم و آرام تجربه نسلی و نبود اندیشه و اعتقاد به «تکوین تدریجی و آزموده» بسط و توسعه علم و علمورزی به علاوه شتابهای آسیبزا در توسعه و گسترش مراکز ظاهرالصلاح علمی، خسارت انزوا و مهاجرت نخبگان علمی و در نهایت تفوق سیاست و ایدئولوژی بر علم در همه جای این جامعه، همه از عوامل مؤثر در فقدان فرصت و نیاز به حضور «پیشاهنگان علمی و اندیشهای» در گستره تاریخی جامعه علمی امروز کشور است. مجموعه شرایط اکنون جامعه علمی گواه است بر اینکه تقریبا همه اعضای این خانواده به حال خود رها هستند و هرکسی ساز و آواز خود را مینوازد و راه و منش خودمختار، بیآزمون، بیپرسش و بیبازخواست خود را طی میکند. همه اینها یعنی نبود رهبری و راهبردهای ملی و جهانیاندیش متقن و روشنی در برنامه عمل فردی و جمعی دانشوران ما. به سخن دیگر، آحاد تقریبا متفرق این جامعه هریک راه و منش خود را حسب منافع محدود فردی و محفلی اطراف خویش، صرفا از خلال تبعیت از ابلاغیهها و آییننامههای نهچندان پخته و آزموده وزارتی و سازمانی دانشگاه متبوع خود دنبال میکنند و نه از برای اقتضاهای خردگرای توسعه علم در بستری از تجربه ملی، تاریخی و جهانی و نه متکی به تعهدی برای کارآمدیها و سودمندیهای روشن توافقشده و پذیرفتهشده جمعی. حال آیا این روال و روند، چارهساز تحولات هدفگرا و دگردیسیهای عظیم مورد نیاز در ارتقا و بهبود کارکردها و کارآمدیهای ارکان متنوع کشور بهعنوان مصرفکننده دستاوردهای علمی کشور است؟! سازوکار اغلب صوری و اداری ظهور و رشد آدمهای علمی و مجموعهها و سازمانهای علمی، به قیاس سنجشهای کلیشهای، صوری یا آماری و نه محتوایی و کارکردی از آن نوعی که مستند به قضاوت جامعه ملی و جهانی باشد، در حاشیه خیلی از دیگر واقعیتهای متعارفشدهای همچون «تمرکزگرایی»، «آسیبها و ضعفهای اخلاقی»، «سیاستزدگی» و «عوامگرایی» که راه خود را از تسلط و تراکمی که در بیرون دانشگاه دارند به درون مرزهای دانشگاه هم میگشایند و گشودهاند، موجب شده است که فضای «رشد طبیعی و تکوینی و فرهیخته امور علمی» بسیار سخت و شکننده، محدود و کمدوام، بیقوام و بیمناسبت و طاقتسوز و بیپشتیبان باشد. در این شرایط، نه سازمانها، نه مدیران و نه دانشگاهیان ما هیچیک حوصله تدریج تاریخی و تکاملی برپاداشتن ساختارها و هویتیابیهای علمی را به شیوههایی که پرقوام و استوار باشند، ندارند. این یعنی درست به قیاس و تشابه عرصه عمومی، در نظام علمی هم تمایل زیادی در کار است که راههای طولانی پیچیده ظریف پراجزا پراسرار پروسواس، خیلی سریع و تعجیلی و میانبُر با اِعمال انواع و اقسام نیرنگها طی شوند و به کرسی و منزل و دستاورد قابل عرضه و فروش و تبلیغی برسند و در این میان طبیعتا ملاحظه اصالت، کیفیت، جوهره و عیار، دغدغههای چندان مورد اعتنایی نیستند. سابق بر این، دانشگاههای تازهتأسیس، مناسبات متعارف مورد نیاز خود را تا مدتها و بهتدریج زیر نظر یک دانشگاه پرسابقه و پرتجربه بهعنوان دانشگاه مادر میساختند، اما اکنون در زمانهای هستیم که یکروزه مؤسسات و مراکز و دانشگاههای ریزودرشتی حتی به شکل خوشهای و زنجیرهای در یک فرایند پرسشبرانگیز، همچون شگرد شعبدهای از پس پرده برون میافتند و به چشم برهمنهادنی از انواع و اقسام حمایتهای فرهنگی، معنوی، قانونی و فراقانونی برخوردار میشوند و تقریبا در همه مراتب دانشگاهی و شاخههای علوم بشری دانشجو میپذیرند و گواهی و مدرک علمی صادر میکنند و به استناد رتبههای خودساختهای خود را صاحب کرسی و نظر و موضع علمی در جهان هستی میپندارند و سنتها و رویههایی را که مبلغ و مدافع اصول و ارزشهای علمی ملی، تاریخی، تدریجی و تکوینی هستند،به استهزا میگیرند! سابق بر این، ارشدیت علمی و کرسیداری در دانشگاهها مرتبهای بود که بهسختی یک عمر زحمت، کفایت، معنیآفرینی، صبوری، ریاضت، اقتدا، جلب اعتماد تدریجی و خیلی سخت و جانکاه به دست میآمد؛ چیزی از جنس یک منزلت عالیرتبه آزموده و عمیق علمی اجتماعی توأمان. ازاینرو استادان، همیشه خداوندان واقعی و بیچونوچرای نظام دانشگاهی محسوب میشدند و در همهجا مورد عزت و احترام بسیار بودند. امروزه جوانان از گرد راه رسیده بسیاری، بیتجربه و ناپخته و بیاعتنا و بیشناخت از مصالح عالیه ملی و بیآرمان و بینیاز به اظهارنظر و قضاوت جامعه علمی، حتی در حد محلی و موضعی، به صرف تسلیم آمار مدارک ظاهرالصلاحی به مراکز دفتری دانشگاهی، رتبهدار و کرسیدار فلان عنوان و رشته و تخصص علمی میشوند و سنت تاریخی تدریج و تکوین مراتب بلوغ و ارشدیت و کرسیداری و تجربهاندوزی را در پشت شبهاحکام اداری عناوینی همچون دانشیاری و استادی و یکدرصدی و صاحب ایندکس و مانند آن، سهل و دمدستی و کلیشهای و روزمره و ساده و عوامانه میکنند. ماحصل آنکه ای کاش هریک، لااقل به اندازه خود، ثقل علمی و وزن حقیقی و معنایی قابل اتکا و اعتمادی برای دانشگاه به همراه میآوردند که معمولا چنین نیست و جز انبانی از مقالههای کارسازیشدهای که در گنجهای نهاده میشوند و فقط سیاهه شمارههایشان موجبات مباهات و فخر این و آن و دستگاه تبلیغاتی دانشگاه و حتی وزارت متبوع را فراهم میکنند، کارکرد مؤثر و پیدای دیگری در وجود و حضور و ظهور ندارند و نمیجویند. سابق بر این، تجربه و ارشدیت و اخلاق و ادب و آداب، در مناسبات و زندگی علمی، وزنی و قدری و قیمتی داشت و در توالی نسلها، حرمت تقدم و شأن و رتبه سنی و تجربی و عمومی هرکسی رعایت میشد، اما امروزه تقریبا همه این مفاهیم در یک بلبشوی عرفیشده پرآسیبِ پرآذرم پرتنش فرو رفتهاند و در خیلی از مراکز علمی ما سازوکارهایی در جریانند که هر از راهرسیدهای بیپروای هر ملاحظهای خود را همشأن و همرتبه پیران و چراغبهدستان دیر میداند و بر هر موقعیت و تصمیم و رفتاری مستحق. در چنین شرایطی فضای خیلی از بخشهای علمی ما با درشتیها، اختلافها و منیتهای نابالغی آشفته و پریشانند و سازوکارهای متعارف مدیریتی و دانشگاهی هم سنت و رویهای برای جلوگیری از بروز یا سامانبخشی آنها ندارند چراکه در یک «تازه به دورانرسیدگی بیپایان و زاینده»، اصل موضوع و کارکرد نهاد ارشدیت و سرمشق و رهبری را به رسمیت نمیشناسند. یکی از بلیههای امروز نظام دانشگاهی استیلای اجرائی و مدیریتی دیدگاههایی است که نقادی، اجتهاد، بالندگی، متفاوتبودن و استقلال عمل و اندیشه را در معبد و پرستشگاه کلیشهها و فرمالیسمها ذبح میکنند و در بحران نگرانی و تقلای بقا، محافظهکاریها و مظلومیتهای ناخودآگاه و لاجرمی را بر همه تحمیل میکنند؛ دیدگاههایی که همه ارزشها و اصالتها را به داوریهای رسمی، اداری، بخشنامهای، تکلیفی و فرمالیستی فرو میکاهند و هیچ وجهی از استقلال و اجتهاد فردی و سازمانی در نهاد اندیشگی دانشگاه را برنمیتابند و با رفتارهای مستمر ایذایی و سلبی، فرصت بروز و رشد اصالتها و هویتها را سلب و حتی مصلوب میکنند. شوربختانه اینها رَویهها و سنتهای تقریبا غالبی در همه مراکز علمی کشور هستند و ماحصلش آنکه زندگی علمی و دانشگاهی در این جامعه، پر از نشانههای تفرق و بیصدایی و بیهدفی و بیسرانجامی و از آن بدتر و مهلکتر، ناامیدی و بیآرمانی است و همه اینها از عوارض فقدان وجود سرمشقها و رهبران تعالیگر علمی در محیطهای دانشگاهی و البته فقدان اتکا و استناد رسمی و عرفی این نظام به رشد و پویندگی و هویتبخشیهای متعالیاندیش چنین نهاد آزموده ارجمندی است. اینها نمونهها و مثالهایی از انبوه آسیبهایی هستند که مانند نوعی بیکسی و بیپشتیبانی، جوهره جسارت و اعتمادبهنفس را در فضای علمی ما منحل یا فقیر کردهاند. در این شرایط این رهبران علمی هستند که مولد و مبلغ ارزشهای آرمانی و متفاوت پیشراناند، این رهبران علمی هستند که برای انجام و تحقق آرمانهای علمی، مخاطرهپذیری را فرضی از هزینههای لاجرمی میدانند که نشاط و نوآوری و مسئولیتآفرینی و پرسشگری و پاسخگویی را بیدار و هوشیار نگه میدارند. راست این است که در غیاب همه سنتها و سرمایههای علمی، معنوی و تاریخی دانشگاه و از جمله در غیاب نهاد «سرمشقها و رهبران علمی و اندیشگی»، کارنامه دستاوردهای ما در محدوده انتظار از فرصتهای تاریخی اندک و بسیار محدودمان نمیگنجند و شرم است که اکنون مطاع علمی ما اغلب در بازارهای جهانی علم و دانش و دانشوری نیز به ثمن بخسی خریده نمیشوند. در زمانهای که همه جهان سرریز از شتابهای پرمخاطره و ویرانگر سرعت و رقابت است، بیم آن میرود که آزمون و خطای برنامهریزیها و مدیریتهای علمی کمتوان ما تاوانهای پرهزینهای داشته باشند. در قامت یک سرمشق درست در چنین شرایطی از مناسبات علمی، اکنون میتوان به سنت و راه و رسم و تجربه علمی موفق «مریم میرزاخانی» بهعنوان نمونهای از یک سرمشقِ در دسترس پرداخت و برای ظهور نزدیک و حاضر و متفاوت چنین سرمشقهایی راهها، دروازهها، اندیشهها و انتظارها را بسیار بیش از آنچه تاکنون بوده و هست فراگشود. جامعه علمی ما باید شجاعت نقادی و خودارزیابی و گریز از علمگراییهای بیراهبرد، رتبهداریهای رسمی و دولتی و منزلتجوییهای سیاسی و ایدئولوژیک را پیدا کند. جامعه علمی ما باید بداند که بدون رأی و نظر و قضاوت شفاف جامعه ملی و جهانی و بدون مشارکت بهروز و فعال ملی و جهانی و بدون حضور در صحنه آشکار ارزیابی کارآمدیها و اصالتها نمیتواند بار و مسئولیت قابلتوجهی از مسائل و مصائب ملی را به مقصود و مقصدی از آرمانها و آرزوهای بزرگ برساند. سازمانهای علمی ما و دانشوران بلندنظر ما باید جسارت و شجاعت استقلال عمل و انتخابگریهایی مستقل از رویهها و دستورنامههای ابلاغی مراجعی که ما را به ناکجاآباد و بیمنزل و مقصدی کنونی نهاد علم در کشور کشاندهاند، پیدا کنند. راست این است که سرمشقها مثل هیچکس نیستند و راه و منش خود را مستقلا تأسیس میکنند، پس نباید انتظار داشته باشیم راه و رسمشان مؤید روشها و رویههای جاری ما باشد و در واقع ارزش پیشقراولی هم در همین سنتشکنی و تغییر طریقتها و مقاومت و رودررویی سربلند با دیکته تکلیفهای سطحی ناصواب است. مریم میرزاخانی و شیوههای سلوک علمیاش در نسبت با سنتهای جاری دانشگاههای ما بهوضوح چنین جنبههایی دارد و در نوشتههای متعددی این معنی کنکاش و تحلیل شده و شرح دادهاند که میرزاخانی در چارچوب شرایط زیست و بقای علمی امروز ما کامیاب نمیبود. مطمئنا خیلی از دانشگران دانشگاهی ما که هماکنون در تنگنای چنین نظام علمی بیسودایی در تقلای حیات و مماتاند، شیفتگی آن را دارند که راه و منش بیباک و بیآلایش میرزاخانی را پیشه همت خود سازند و ای کاش که چنین کنند و ای کاش که داستان رشد و شکوفایی علمی میرزاخانی برای همه مدیران عالی و تصمیمسازان نظام علمی و دانشگاهی ما مایه عبرت و تأمل باشد. راه و رسم قهرمان ما میرزاخانی هیچگاه در پی سندسازیهای کمهویت یا بیهویت علمی نبود، میرزاخانی هیچگاه در دام کلیشههای آماری و تبلیغاتی علمسنجی فرونیفتاد، میرزاخانی هیچگاه در دام نردبامسازیهای مالی و علمی از خلال پذیرش انبوه دانشجویان تکمیلی واقع نشد، میرزاخانی حضور در تکاپوی گفتمانهای جهانی علم را اصل بیبدیل شادابی و بهروزبودن میدانست، میرزاخانی به اصالتهای نهادی و جوهری علم برای کشف و خلق و بدعتگری عشق میورزید، میرزاخانی اصل اصیل کارآمدی، سودمندی و ثمربخشی را بخشی از تقدس ساحت علم میدانست و در نهایت، میرزاخانی، اقتدا به ارشدیت، احترام به پیشقدمی و پیشکسوتی، سخاوت علمی و اندیشگی و اخلاقیات عالی انسانی را از تکیهگاههای اصلی زندگی علمی خود قرار داده بود و بر همه این اصول ایستاد. واقعیت آن است که قالبهای رسمی دانشوری و ریاضیدانی ما اکنون، فرصت بقای چندانی برای بُروز و پایداری ارزشهایی که میرزاخانی آفرید و بر محور آن تمام زیست علمی خود را سامان داد، نمیدهد، واقعیت آن است که چنین روحیههایی در شرایط اکنون ما فرصت پایداری و رشد و بلوغ چندانی نمییابند؛ اما آیا همه اینها این درنگ عمیق را به همراه ندارند که با تأسی از سنت و منش سرمشقهای وی سامانه علمی و ریاضیورزی خود را بهطور جدی نقد کنیم و برای بهبود آن برنامه و طرح و تدبیری ترسیم کنیم؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.