تاریکخانه قجری
غزل اسکندرنژاد. استاد دانشگاه و كارگردان
این یک یادداشت است. میشود آن را نخواند و فقط به آن «نگاه» کرد. شکل کلمهها، چیدمان، اندازه حروف، قواعد و علامتهای نوشتاری مانند ویرگول، نقطه، گیومه، نیمفاصله، رنگ، پسزمینه و...، اینها هم بخشی از این نوشتار هستند که میتوانند مستقل از محتوا مورد توجه باشند.
سانتاگ در کتاب «علیه تفسیر» مینویسد: «کارکرد نقد باید نشاندادن این مسئله باشد که چگونه این چیز، چیزی که هست شده است و حتی نفس اینکه این چیز اینگونه است، نه اینکه این چه معنایی میدهد» (سانتاگ، 1396: 41). و در جای دیگری میآورد: «در اغلب نمونههایی که در دورهی مدرن شاهد آنیم، تفسیر درواقع در حکم خودداری هنرستیزانه از به حال خود واگذاردن اثر هنری است. هنر واقعی قابلیت آن را دارد که ما را عصبی کند. ما با تقلیل اثر هنری به محتوای آن و سپس تفسیر آن (محتوا)، اثر هنری را رام میکنیم. تفسیر، اثر هنری را قابل کنترل و سربهراه میکند» (سانتاگ، 1396: 33). آنچه دیدگاه سانتاگ به دست میدهد این است که شاید برای ما دشوار و چهبسا هراسآور است که به مسئله استقلال و گاه تصادفیبودنِ انتخابِ شکل در هنرها اعتماد کنیم. احتمالا برای ما سخت است پدیدههای هنری را بدون کشفِ منظورِ نهان آنها بپذیریم. به نظر میآید بخش زیادی از تلاش ما؛ چه در حوزه نقد و چه بهعنوان تماشاگر و مخاطب اثر هنری، این است که شکل آثار را مانند کاغذ بستهبندیِ هدیه ببینیم و شادی ما در بازشدن بسته و دیدن داخل آن باشد. اینکه تا چه اندازه احتمال دارد فرم نماینده محتوا باشد، مسئلهای مناقشهبرانگیز و مبحثی قدیمی است، اما روشن است که شکل، الزاما محتوا را تأیید، معرفی یا بیان نمیکند. نمایش آقامحمدخان، به کارگردانی نوید معمارکرمانی، شاید نمونه خوبی برای تلاشِ رهانیدنِ شکل اثر از محتوای احتمالی آن است. این نمایش به زعم من یک تجربه شکلی مستقل از محتواست؛ مستقل به این معنی که فرم اجرا صرفا تلاشی برای بیان محتوای اثر نیست. ما بهعنوان مخاطب ایرانی با دانش و جهان ذهنی خود از زندگیِ سرسلسله قجر به تماشای آن مینشینیم. نمایش درست مانند یک تاریکخانه عمل میکند. عکسها در هر صحنه ظاهر میشوند و ما که تاریخ را میدانیم در پی کشف ربط تصاویر به آن رویداد اختگی و کشتار و چه و چه هستیم، اما این نمایش فقط یک شکل شناور از عکسهاست. جذابیت هم همینجا پیدا میشود. اگر به عکس کودکی که دیگر زنده نیست نگاه کنیم چه میبینیم؟ یک کودک در آن لحظه که زنده بود. همین! ایجاز اجرا همین است. آقامحمدخان همین لحظهها را میسازد؛ بیتلاشی برای ساختن روایتی تازه. این به معنی عدم ارتباط نمایش با آقامحمدخان قاجار یا دودمان قجرها نیست، بلکه به معنی پرهیز از روایتهای تحمیلی بر رویداد و پیشنهادی برای تجربه سیالِ فرم است. فکر میکنم این اجرا پیشنهادی است برای رفتن به ساحت دیداری ایدهها. در غیاب کلمه و طرح روایتی که در دسترس باشد، تصاویر به ما امکان میدهند تا بیتحکمِ محتوایی ویژه، آقامحمدخان را «ببینیم». * سانتاگ، سوزان 1396. علیه تفسیر، ترجمه مجید اخگر، چاپ چهارم، تهران: بیدگل.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.