برای ثبت در تاریخ
مجموعه چهارجلدی کتاب «اسناد و پروندههای مطبوعاتی ایران، دهه 80» با تلاش و همت 10ساله عذرا فراهانی از روزنامهنگاران باسابقه کشور به زیور طبع آراسته شده است. این مجموعه مشتمل بر اسناد و شرح مفیدی از 816 جلسه محاکمه مطبوعاتی انجامشده در سالهای 1380 تا 1390 است. در اغلب این پروندهها علاوه بر شرح مفید جریان محاکمه، نسبت به درج متن تصمیمات اتخاذشده از سوی هیئت نظارت بر مطبوعات، متن کامل آرای صادره از محاکم دادگستری، اعم از محاکم بدوی، تجدیدنظر، دیوانعالی کشور و دیوان عدالت اداری درخصوص مطبوعات موردنظر اقدام شده است. ثبت دفاعیات و جلسات دادگاه و ارائه آرای مطبوعاتی از سوی تدوینکننده با این اندیشه صورت گرفته است که چنین مجموعهای میتواند اثر ارزشمندی از وقایع قضائی-مطبوعاتی و موقعیت اجتماعی ایران را در دسترس همگان قرار دهد تا هم محققان و پژوهشگران، استادان و دانشجویان با دسترسی به نمونههای بیشماری از احکام قضائی و تطبیق آن با یکدیگر در راستای ایجاد گفتمان حقوقی و اجتماعی واحد در این زمینه قدم بردارند و هم عملکرد جامعه مطبوعاتی کشور و آرای دستگاه قضائی و هیئتمنصفه مطبوعاتی در معرض نگاه عمومی و نقد و تحلیل صاحبنظران قرار گیرد. اسناد استفادهشده در این مجموعه به شرح زیر است: 1- آرای صادره از دادگاههای عمومی و انقلاب، دادگاههای کیفری استان، دادگاههای تجدیدنظر استان، دیوانعالی کشور، دیوان عدالت اداری و آرای صادره از دادگاه ویژه روحانیت. 2- نظرات هیئتمنصفه مطبوعاتی که از سوی دبیرخانه هیئتمنصفه مطبوعات در اختیار رسانهها قرار گرفته است. 3- نامههای صادره از سوی مراجع اداری و قضائی دادگستری به هیئت نظارت بر مطبوعات یا برعکس، درخصوص توقیف یا رفع توقیف، تعطیلی و لغو امتیاز نشریات (در مواردی هم این نامهها به نقل از جراید کثیرالانتشار آورده شده است). 4- متون مورد شکایت شاکیان و دفاعیات مدیران مسئول نشریات که از طرفین پرونده دریافت یا به نقل از گزارشهای منتشره در جراید به دست آمده است. پیش از این نیز مجموعه سهجلدی دیگري با نام «اسناد و پروندههای مطبوعاتی ایران دهه 70» از عذرا فراهانی منتشر و خوشبختانه با استقبال بسیاری از سوي علاقهمندان حقوق مطبوعات روبهرو شد؛ بهطوریکه تعدادی از قضات دادگاههای مطبوعات مطرح کردند پس از ملاحظه انتشار آرا و تصمیمات خود در مجموعه مذکور، در رسیدگی به پروندههای مطبوعاتی و انتشار رأی و بیان ادله قضائی مربوط به آن دقت عمل بیشتری به خرج داده و حتی استدلالهای استنادشده در آرای دیگر دادگاههای مطبوعاتی را نیز مورد توجه و لحاظ قرار میدهند. همچنین بسیاری از متهمان دادگاههای مطبوعاتی و وکلای مدافع ایشان برای تبیین اقدامات و برائت از اتهامات منتسب به خود، مکررا به آرای مشابه صادره از دادگاههای مطبوعاتی و استدلال مندرج در آنها با اتکا به مجموعه یادشده اشاره کردهاند. انتشار مجموعه پیشین و بازخوانی پروندههای متعدد دهه 70 توانست اثرات قابل ملاحظهای از حیث درک مناسبتر از موضوعات حقوقی و روزنامهنگاری در محافل مختلف حقوقی و قضائی و روزنامهنگاری ایجاد کند. بررسی دو مجموعه اسناد و پروندههای مطبوعاتی دهههاي 70 و 80 نکاتی درخور تأمل دارد: صدور تقریبی بیش از چند هزار رأی مطبوعاتی در ایران آن هم در عصری که «عصر ارتباطات» نام گرفته است، موضوعی است قابل بررسی تا بدانیم مطبوعات ایرانی به واسطه کدام نوشتار، طرح یا کاریکاتور مجرم شناخته شدند و با چه اتهاماتی در محکمه کیفری مقابل رئیس دادگاه و اعضای هیئتمنصفه به دفاع از عملکرد خود پرداختند. در مجموعه دهه هشتاد 816 پرونده مربوط به 428 نشریه در دادگاههای مطبوعات مورد رسیدگی قرار گرفته است. پنج نشریهای که بیشتر از سایر نشریات مورد اتهام قرار گرفتهاند؛ بهترتیب عبارتاند از: روزنامه ایران، همشهری، کیهان، جام جم و صدای ارومیه. همچنین بیشترین پروندههای مطبوعاتی مربوط به سال 1385 بوده و بیشترین اتهامات نشر اکاذیب، توهین و افترا، پخش شایعات و مطالب خلاف واقع، اشاعه فحشا و منکرات و انتشار عکسها و مطالب خلاف عفت عمومی و تخلف مطبوعاتی (عدم انتشار ظرف مهلت مقرر قانونی) بوده است. وزارتخانهها، نیروهای نظامی و انتظامی (سپاه، بسیج، ارتش و...)، سازمانهای دولتی و هیئت نظارت بر مطبوعات بیشترین شاکیان حقوقی مطبوعات بودهاند. در این دهه مجموعا 114 نشریه لغو امتیاز یا به صورت موقت توقیف شدند (67 نشریه لغو امتیاز و 47 نشریه توقیف موقت). نکاتی درخصوص تنظیم این مجموعه: 1- پروندههای مندرج در این مجموعه براساس زمان تشکیل پرونده قضائی برای هریک از جراید تنظیم شده است. ممکن است نشریهای در سال 80 لغو امتیاز شده باشد ولی موارد اتهامی مربوط به آن چند سال بعد در دادگاه مورد رسیدگی قرار گرفته یا برای آن پرونده قضائی تشکیل شده باشد. 2- در تعداد محدودی از پروندهها هنوز رأی نهایی صادر نشده است. 3- در تعدادی از پروندهها مدیران مسئول اظهار كردند: رأی در اختیار ما قرار نگرفته و برائت ما فقط شفاهي اعلام شده است. 4- اگرچه تمام فرایند محاکمات مطبوعاتی علنی هستند، بااینحال بنا بر پارهای ملاحظات اخلاقی، اسامی شاکیان حقیقی با حروف اختصاری ذکر شده است. 5- متن کلیه اسناد قضائی، اعم از آرا، قرارها، تصمیمات هیئتمنصفه، لوایح دفاعی، شکایتها، مکاتبات اداری یا قضائی و... عینا درج شدهاند. حتی در مواردی که تصادفا غلطهاي تایپی یا نگارشی در آنها وجود داشته، به رسم امانتداری تغییری در آنها ایجاد نشده تا اصالت آرا از بین نرود. در برخی موارد در صورت لزوم املای صحیح کلمه داخل کروشه قرار گرفته است. برخی از پروندههای تکصفحهای در این مجموعه که رأی آنها تنها در چند خط مبتنی بر قرار موقوفی تعقیب، ترک یا تعلیق تعقیب به لحاظ گذشت شاکی خصوصی صادر شده یا حتی در چند خط منجر به صدور رأی برائت شده، ممکن است از اهمیت حقوقی و علمی چندانی برخوردار نباشد اما فراوانی این آراست که آنها را حائز اهمیت میکند و نشان میدهد به چه میزان و چه تعدادی از بازپرسان، قضات، هیئتمنصفه، مدیران و دستگاه قضائی وقت صرف این پروندهها کردهاند. 6- مفاد صدور تمامی آرا و قرارهای صادره بهلحاظ درج اطلاعات شخصی و آدرس افراد در این قسمت، در این مجموعه حذف شده است. 7- ارجاع پرونده به هیئت کارشناسی رسانه از نکات مهم و قابلتوجه در این مجموعه است. اگرچه ارجاع به کارشناس در یک دهه تنها در دو پرونده صورت گرفته اما همین اندک هم نویدی است برای بهترشدن. 8- در مجموعه کتاب اسناد و پروندههای مطبوعاتی ایران، چه دهه 70 و چه دوره بعدی سعی تدوینکننده بر این بوده که از ارائه هر نوع تحلیل و تفسیر دادهها و اطلاعات محتوایی خودداری کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.