نگاهي به «شيطوني» نوشته و كار مهدي كوشكي
ديستوپياي* پرخشموهياهو
بهارک سهامي
قبل از تماشاي نمايش به اولين موضوعي که فکر کردم عنوان آن بود. «شيطوني» برايم يادآور ماجراهاي شيطنتآميز و حالوهواي کميک و شوخطبعانه بود. بهعلاوه، جايي خوانده بودم موضوع نمايش میهمانيهاي شبانه تهران است. با اين پيشفرضها به تماشاي نمايش نشستم. خيلي زود تصوراتم را به فراموشي سپردم. در آن 85 دقيقه آنچه ديدم، کارزار خشم و خشونت و تباهي بود و ديستوپيايي که ارزشها در آن وارونه شده، پول و قدرت حرف اول را ميزنند و مرام و معرفت قرباني ميشود. «شيطوني»، اثر مهدي کوشکي، نمايشي خوشساخت با بازيهاي پرقدرت است که زندگي پوچ و چرکين طبقهاي از جوانان زير پوست شهر را با بيرحمي عيان ميکند. نمايش برشي از زندگي مهرداد و شهرام، دو دوست، را به تصوير ميکشد که در منجلاب روابط فاسد و پيچيده دستوپا ميزنند؛ دو دوستي که پاتوقشان پارتيهاي شبانه ويژه است و هر دوي آنها با وصلشدن به طبقه نوکيسه فِراريسوار و خلافکاري که به آن پارتيها رفتوآمد دارند کسب معیشت ميکنند. شهرام رقصنده آن میهمانيهاست و مهرداد شغل مشخصي ندارد، اما در قسمتي از نمايش به ارتباط او با خريدوفروش مواد مخدر اشاره ميشود. خط اصلي داستان، ماجراي انتقامگيري مهرداد از جواد است که در دعوايي پاي شهرام را شکسته. در سراسر نمايش آن دو سوار بر پژويي لکنته که نيمي از سقف آن از بين رفته در حال تعقيبوگريزند. پژو نماد دنياي دربوداغان و کريه و بدون امنيت اين دو جوان است. سرانجام مهرداد، جواد را پيدا ميکند و ميان دعوا او را ناخواسته به قتل ميرساند. از اين نقطه بهبعد جريان فرار اين دو جوان از چنگال قانون و رفقاي خشمگين جواد روايت ميشود. نحوه گفتوگو و تعامل مهرداد و شهرام با يکديگر و تماسهاي تلفني پيدرپيشان با افراد مختلف به اتومبيلراني پايانناپذير و سرگيجهآورشان کيفيتي چندلايه ميبخشد. فضاي گفتمان لمپنيسم و پرخشونت جاري در نمايش، روابط ناسالم، متزلزل و پر از دروغ و زندگي پراضطراب و خشونت اين آدمها را عيان ميکند. پژويي که مهرداد و شهرام به ظاهر در جستوجوي مقصدهاي مشخصي ميرانند، مانند چرخ عصاري است که آنها را به هيچکجا نميرساند. آنچه مخاطب از مجموعه حرفها و کنشهاي دو جوان درمييابد، تقلايي پوچ و بيحاصل است و سبک زندگي بيمعنايي که در آن عشق جايي ندارد و روابط بر اساس منافع افراد شکل ميگيرد و از هم ميپاشد. شخصيتهاي نمايش همه ضدقهرمانند. مهرداد، شخصيت اصلي، نماد لات بامرام مدرن و درواقع نمونه گروتسک مردانگي و لوطيگري در فرهنگ سنتي است. او داراي چارچوبهاي اخلاقي متعصبانه و انعطافناپذيري است، اما، برخلاف نمونه سنتي خود، در تماشاچي هيچ حس همدردي و همدلي برنميانگيزد. رفتار بيرحمانه، خشن و پرخاشگرانهاش بيشتر به عقدهگشايي رواني ميماند تا معرفت و جوانمردي پاکدلانه. مهرداد لوطينما بهخاطر اثبات رفاقتش به شهرام آدم ميکشد. رفتارش با دنيا، دوستش، غيرانساني و تحقيرآميز است. سرانجام بعد از اينکه به خيانت شهرام و دنيا پي ميبرد، دختر را سلاخي ميکند و شهرام را به آتش ميکشد. گويي او ماشيني است که تنها براي انتقام برنامهريزي شده. شهرام نيز تنها به عافيت خويش ميانديشد، به مرام و معرفت پايبند نيست و روابطش با ديگران تنها بر اساس منافع لحظهاي پيش ميرود. دنيا، دوست مهرداد که قرار است نماد پاکدامني باشد، در میهمانيهاي شبانهاي که براي قاچاق زنان جوان به دوبي طراحي شده ميرقصد. نسيم، خواستنيترين دختر در نگاه شهرام، با چند نفر رابطه دارد و از آنها پول ميگيرد. دوستان جواد براي انتقام از شهرام پدر بيمار او را شکنجه و سپس ميکشند. دکتري که مهرداد بهخاطر بيمارياش با او تماس ميگيرد کمکش نميکند. دنيايي که در اين نمايش به تصوير کشيده ميشود قتلگاه ارزشهاي انساني است؛ قتلي که در سراسر اجرا با قطرات خون نشان داده ميشود. خوني که از ابتداي نمايش از زير کاپوت ماشين- دنياي مهرداد و شهرام- به زمين ميچکد و در پايان از آبپاش ماشين به سروصورت بازيگران ميپاشد و خوني که مهرداد دائم بالا ميآورد، استعارهاي براي سيستم فکري و اخلاقي آنهاست که در نهايت نابودشان ميکند. با کشتن شهرام در انتهاي نمايش، سفر مهرداد در خيابانهاي شهر که قرار بود مقصد آن اثبات مرام و معرفتش به شهرام باشد، بدل به تقلايي پوچ و بيمعنا ميشود. پژو- چرخ عصاري چارچوبهاي اخلاقي وي- آنها را به ناکجا رسانده است. در مجموع، «شيطوني» ويرانشهر مورد نظر خود را با پرداختي قوي، خلاقانه و دقيق به تصوير ميکشد. استفاده مؤثر از دکور مينيمال و نمادين نقطه قوت چشمگير اثر است. جابهجايي دو شخصيت در مکانهاي گوناگون شهر در پژو و اتفاقات گوناگون به کمک قوه تخيل تماشاچي انجام میشود. همه کنشها يا داخل ماشين يا فضاي کناري آن اتفاق ميافتد. ديگر نکته جالبتوجه طراحي صحنه تصوير تابلوي احتياطي است که بر ديوار عقب صحنه با استفاده از ويدئو پروژکتور نمايش داده شده که داخل آن متناسب با ديالوگها و وقايع علائم و نشانههاي مختلفي ظاهر ميشوند. اين نشانهها يادآور روابط پلاستيکي و ناپايدار شخصيتها هستند که در طول نمايش از طريق گوشي موبايل و دنياي مجازي با هم در تماساند. نوآوري ديگر، بهکارگيري دو بازيگر زن است که در سراسر اجرا بالاي سقف ماشين نشستهاند. يکي از آنها خواننده رپ است که نقشي معادل همسرايان **Chorus تراژديهاي يونان باستان را دارد و در فواصل ديالوگها و وقايع ترانههايي ميخواند که تشريحکننده و تفسيرگر دنياي نمايش براي تماشاگرند. نقش بازيگر ديگر مرتب بين صداي دنيا، دوست مهرداد، صداي خوانندههاي فرانسوي که ترانهشان از دستگاه پخش ماشين شنيده ميشود و اعلامکننده نام افرادي که با مهرداد و شهرام تماس تلفني ميگيرند، جابهجا ميشود. استفاده از اين دو بازيگر در ميان هياهوي خون و خشونت، رنگ متفاوتي به فضا ميزند و گاه حالوهواي مفرحي به آن ميبخشد. ديالوگهاي دنيا که به زبان فرانسه بيان ميشود، اشاره به ناخودآگاه زخمي مهرداد دارد که خاطره مادر گمشدهاش را حمل ميکند. مادري که او را در کودکي رها کرده و به قصد خوانندهشدن به فرانسه رفته اما نگارنده براي استفاده «مکرر» نمايش از ترانههاي فرانسوي معروف توجيه قانعکنندهاي نمييابد. گوشدادن به چنين ترانههايي با شخصيتهاي لاتمنش و گفتمان فرهنگي لمپنياي که در آن قرار دارند، تناسب ندارد. از نظر نگارنده تنها تأثيري که ميتواند استفاده از اين ترانههاي زيبا و لطيف که نماينده فرهنگ متعالي و انسانيترياند، داشته باشد، تضاد چشمگيري است که با گفتمان سرشار از خشونت و فحاشي داخل ماشين برقرار ميکنند و در نتيجه زمختي و زشتي آن را برجستهتر ميكنند. در پايان، بازي پرقدرت بازيگران، بهویژه مهدي کوشکي سير پرفرازونشيب نمايش را براي مخاطب روان و باورپذير ميكند. * ديستوپيا dystopia ويرانشهر يا مدينه فاسده، جامعهاي خيالي در داستانهاي علمي-تخيلي است که در آن ويژگيهاي منفي، برتري و چيرگي کامل دارند و زندگي در آن دلخواه هيچ انساني نيست. چنين جوامعي گونهاي دنياي وانفسا و فاجعه انساني هستند. با اين تعريف يک جامعه پاد-آرماني نقطه مقابل و وارونه يک جامعه آرماني (آرمانشهر يا مدينه فاضله) است. (ويکي پديا) ** همسرايان در تراژديهاي يونان باستان در فواصل صحنهها ظاهر ميشدند و با خواندن آواز و اجراي حرکاتي رقصمانند بخشهاي گوناگون نمايش را توضيح ميدادند يا تفسير ميکردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.