هواداری در فوتبال
فوتبال چگونه به يك بازي جهاني تبديل شد؟ باشگاههاي فوتبال چگونه زمينه را براي جذب هواداران ميليوني خود از ميان اقشار مختلف مردم با پيشينه اجتماعي، فرهنگي و جغرافيايي متفاوت فراهم ميآورند؟ آنها در زندگي روزمره مخاطبان چه نقشي ايفا ميكنند؟ پاسخ اين سؤالات و بررسي دلايل محبوبيت فوتبال و پيامدهاي اجتماعي و فرهنگي بيبديل آن در فرهنگ عامه، هدف اصلي كتاب «یک بازی دو نیمهای؛ فوتبال، تلويزيون، جهانيسازي» است. اين کتاب روایتی تاریخی از روند تحول فوتبال و تلویزیون است و تصویری شفاف و مستند درباره وضعیت هواداران و چگونگی برقراری ارتباط ناگسستنی آنها با فوتبال ارائه میدهد. کتاب سه فصل اصلی دارد، به ترتیب «هواداری فوتبال و مصرف»، «اشاعه فرهنگی و اجتماعی فوتبال» و «فوتبال و پستمدرنیته». در بخش اول، عملکردهای هواداری و مصرف، هویت و خودبازتابی بررسی شدهاند. سیاست فوتبال و جهانیسازی فرهنگی از جمله موضوعات بخش دوم کتاب هستند. بخش سوم نیز به عقلانیت ابزاری و استانداردسازی، تلویزیون، فوتبال و فراواقعیت میپردازد. مبناي تجربي و تئوريك اين كتاب، تحقيقي كيفي و 15ماهه است كه نويسنده در انگلستان، آلمان و ايالات متحده انجام داده است. در اين مدت بر دو باشگاه چلسي و بايرلوركوزن متمركز شده و رفتار هواداران آنها را در سراسر دنيا و بهويژه در مناطق خود باشگاهها بررسي كرده است. در ضمن با برخي هواداران ليگ تازهتأسيس فوتبال در ايالات متحده نيز مصاحبههايي ترتيب داده و دلايل افزايش محبوبيت فوتبال را در دهه اخير در آمريكا بررسي كرده است. کارل سندوس، استاد پیشین دانشگاه کمبریج در حوزه جامعهشناسی و استاد فعلی دانشگاه هاردسفیلد انگلستان است که مدرک دکترای خود را در سال ۲۰۰۱ از دانشگاه اقتصاد و علوم سیاسی لندن گرفته است. بخش قابلتوجهی از نوشتهها و تحقیقات این پژوهشگر بر فرهنگ هواداری تودهها متمرکز است. ظهور و سقوط رفتارهاي فرهنگي مثل هواداري فوتبال تصادفي نيست و نميتوان آنها را بدون درنظرگرفتن چارچوب تاريخيشان توصيف كرد. چهبسا اين قبيل رفتارهاي فرهنگي را بتوان بازتاب قدرتمند شرايط تاريخي، اجتماعي و اقتصادي عصر حاضر انگاشت. هواداري در فوتبال نهتنها يك پديده مدرن يا پستمدرن است، بلكه شالوده اين زندگي هم محسوب ميشود. عقلانيسازي، جهانيسازي، خودشيفتگي و شكلگيري هويت مصرفگرا در فوتبال و بسياري از رشتههاي ورزشي ديده ميشود و ميتوانند ما را در تكميل و درك قطعهاي ديگر از پازل مدرنیته ياري كنند. نويسنده در فصل ابتدايي كتاب، تعريف خاصي از واژه هواداري به مخاطب ميدهد. از نگاه او هوادار همان خريدار است و هركسي بيشتر براي تيمش هزينه ميكند، ميزان هوادارياش از تيم بيشتر ميشود. اين هزينه ميتواند خريدن بليت استاديوم يا حق اشتراك تلويزيوني مسابقات يا لباس رسمي باشگاه باشد. فوتبال براي هواداران بهمثابه فضايي براي فرافكني و لذت است كه علاوه بر آن بستر مناسبي براي ارائه كالاهاي فرهنگي متنوع ايجاد ميكند. هواداري در فوتبال معمولا مبتني بر علاقهمندي به يك عامل خارجي است و امروزه هواداري بيش از هر چيز ديگر، آيينه تمامنماي «خود» هوادار است. از اين منظر، فوتبال بهعنوان يك پديده فرهنگي مدرن، بازتابي از عقلانيت مدرن صنعتي است. نويسنده سپس به دلايل محبوبيت فوتبال در عصر حاضر ميپردازد و آن را نماد زندگي مصرفگرا ميداند. او پيوندخوردن فوتبال و تلويزيون را امري منطقي ميداند، چراكه هردو را بهعنوان عناصري براي پركردن اوقات فراغت ميبيند. ظهور سيستم ارتباطات جمعي، بهنوعي كاتاليزور تغيير ارزشهاي فرهنگي محسوب ميشد. در كنار انقلاب صنعتي و توليد كشتي بخار، راهآهن و حملونقل عمومي كه افراد را بهراحتي به محلهاي برگزاري مسابقات ميبردند، شاهد تحول فناوري رسانههاي جمعي بوديم كه جذابيتها و هيجان مسابقات ورزشي را به مردم منتقل ميكرد. رسانههاي جمعي بيشتر از هر چيز ديگري به پيشرفت ورزش و تبديل آن از يك خردهفرهنگ به يك نهاد اجتماعي روبهگسترش كمك كردند. نويسنده نشان ميدهد چگونه فورديسم، حومهنشيني و مصرف انبوه سه ضلع يك مثلث بودند كه با احاطهكردن فوتبال و تلويزيون، ميليونها بیننده را به تماشاي فوتبال جلب ميكردند. هواداري فوتبال نقش واسط بين هواداران و تغييرات كلان اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي و بهويژه فرايند جهانيشدن را نيز ايفا ميكنند. هواداري فوتبال در يك محيط جهاني، امكان دخالت در پديده جهانيشدن را براي هوادار فراهم ميآورد. فوتبال حرفهاي با توزيع جهاني و الگوهاي بازتوزيعي خود، به شكلي فزاينده از وضعيتها و محدوديتهاي ملي و منطقهاي خارج ميشود. در اين راستا، مرزهاي جغرافيايي اهميت خود را در ايجاد هويتي يكسان براي هواداران از دست ميدهند و با حداكثر شتاب سطوح ملي و جهاني را دور ميزنند. نويسنده همه كاركردهاي جهانيسازي فوتبال نظير محليسازي، فاصله زمان - مكان و قلمروزدايي را بازتاب عقلانيشدن مصرفگرايي جهاني ميداند. فصل سوم نشان ميدهد شرايط هواداري فوتبال معاصر بهگونهاي است كه ابهامات عميق و جدي عقلانيت صنعتي مدرن را بازتاب ميدهد. تغييرات صورتگرفته در دهههاي اخير، مؤيد بيمحتواشدن متن فوتبال و حذف روزافزون مرجعهاي اجتماعي و فرهنگي در توليد فوتبال هستند. نويسنده معتقد است چنين روندي در استانداردسازي موجب تغيير محتواي فوتبال شده و اين وضعيت جز در فوتبال در هيچ بخش ديگري از تمايزات محلي نمود نميیابد. بيمحتوايي باشگاههاي فوتبال ريشه در استانداردسازي و فراواقعيسازي فوتبال دارد. در واقع، عقلانيت ابزاري، فوتبال و متن آن را استاندارد كرده و اين به نوبه خود بازتاب منطق تجارت سرمايهداري است. عقلانيسازي فوتبال به شكل چشمگيري در جريان خلق فوتبال تلويزيوني پيشرفت داشته است. حذف زمان و مكان و قابليت ايجاد يك منظره واحد يا يك زاويه ديد منحصربهفرد موجب شد تلويزيون بهجاي واقعيت فوتبال، فوتبال تصويري، شبيهسازيشده و فراواقعي عرضه كند. شبيهسازي فوتبال در تلويزيون خود بازتاب عقلانيسازي زندگي بشر در مدرنيته صنعتي است. به بيان ديگر كاربردهاي فرهنگي مصرف روزافزون فوتبال تلويزيوني با مؤلفههاي پستمدرن منطبق است و اساس آنها نظامهاي مدرن و نوگرايي هستند كه بهنوعي عقلانيت ابزاري را تداعي ميكنند. نويسنده از خلال مصاحبههاي كتاب درباره مصرف فوتبال تلويزيوني و زمينههاي اقتصادي آن نشان ميدهد كه فوتبال به لطف نيروهاي عقلانيسازي، بيمكاني و فراواقعيشدن به مانيفستهاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي زندگي روزمره هواداران بدل شده و ديگر گريزي از آنها نيست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.