|

سمفوني شماره ۹ بتهوون

صداي آرماني انسان​

بهروز منادي​زاده: سمفوني نهم بتهوون يکي از استثنائي‌ترين آثاري است که در تاريخ موسيقي کلاسيک خلق شده است. اين اثر بين سال‌هاي ۱۸۲۲ تا ۱۸۲۴ ميلادي نوشته و براي اولين‌بار در ماه مي ‌۱۸۲۴ در وين اجرا شده است. نسخه اصل دست‌نويس اين سمفوني که در کتابخانه دولتي برلين نگهداري مي‌شود، نخستين دست‌نوشته موسيقي است که در سال ۲۰۰۱ توسط سازمان ملل در فهرست جهاني «حافظه تمدن انسان» به ثبت رسيده که دليلي است بر جايگاه عالي اين اثر در گنجينه موسيقي کلاسيک. از همان نخستين اجراي سمفوني نهم، بتهوون با چنان تحسين و ستايشي روبه‌رو شد که او را به يک قهرمان ملي فرازميني بدل کرد و از ديد ستايشگرانش جايگاه او را بسيار والاتر از دولتمرداني که صرفا در پي قبضه‌کردن قدرت بودند قرار داد و مرگ او در ۲۶ مارس ۱۸۲۷ جاودانگي نامش را رقم زد. مراسم توديع او که سه روز پس از مرگش در وين برگزار شد، يکي از بزرگ‌ترين وقايعي است که در تاريخ اين شهر به ياد مانده است. بنا بر گزارش‌هاي به‌جامانده، مدارس تعطيل شده بود و سربازان از پادگان‌هاي محلي براي حفظ نظم عمومي فراخوانده شده بودند. جمعيتي بين 10 تا 30 هزار نفر در بيرون خانه بتهوون گرد آمده بودند. به نوشته يکي از گزارشگران، «چنين مراسم تشييعي براي هيچ امپراتور اتريشي‌ای برگزار نشده بود». اين مراسم که از طرف جامعه فرهيختگان شهر وين ترتيب داده شده بود، بزرگداشتي بود از يکي از عالي‌قدرترينشان؛ مراسمي که از هر گروه و گرايش سياسي در آن شرکت کرده بودند تا از او به‌عنوان بزرگ‌ترين موسيقي‌دان دوران مدرن تجليل کنند. تنها نمايندگان و وابستگان دولت بودند که در آن مراسم حضور نداشتند. يکي از مهم‌ترين دلايل جاويدان‌شدن نام بتهوون به‌عنوان آهنگ‌ساز سمفوني نهم نوآوري اوست در واردکردن صداي انسان در موومان چهارم به صورت ترکيب چهار تک‌خوان و گروه کُر به همراهي ارکستر. متن کلام موسيقي آوازي، شعري از فردريک شيلر، شاعر آلماني قرن هجدهم، است با عنوان «چکامه شادي». اين شعر در سال ۱۷۸۵ سروده شده و چندي پس از آن به‌عنوان يکي از بيانيه‌هاي ديدگاه روشنگري شناخته شده بود. از همان زمان بتهوون جوان عميقا تحت‌تأثير اين شعر قرار گرفت و بر آن بود که آن را در قالب موسيقي بريزد و اين انديشه‌اي بود که 40 سال بعد محقق شد. ساختار موسيقي سمفوني نهم نيز سير تکاملي مشابهي را طي کرد. بتهوون از زماني که سمفوني شماره ۳ (سمفوني قهرماني) را در سال‌هاي ۱۸۰۳-۱۸۰۴ مي‌نوشت در فکر گسترش‌دادن فرم سمفوني بود، به‌نحوي‌که سرانجام بسياري از گونه‌هاي موسيقي را از مارش نظامي گرفته تا سرود مذهبي، در سمفوني شماره ۹ گرد آورد و موسيقي را در هم‌آوايي عظيم گروه کُر که نداي «برادري انسان‌ها» را سرمي‌دهند به اوج رساند. از ديدگاه تحليل موسيقي اين اثر گوياي آشنايي بتهوون است؛ هم با سبک باروک به‌عنوان يکي از سنت‌هاي قديم‌تر موسيقي و هم با سنت جديد زاده‌شده از تجربه انقلابي که اجازه مي‌داد مردم عادي مضمون شعرپردازي قرار گيرند. به‌واقع سمفوني نهم در اوج دوراني نوشته شده که شاهد زايش موسيقي سياسي به مفهوم مدرن آن بود. در قرن هجدهم سرود «خدا شاه را حفظ کند»، اولين سرود ملي‌ای بود که به‌عنوان سرود ملي انگليس، در اروپا پديدار شد. کمي پس از آن، مارسيز با الهام از نوشته‌هاي ژان ژاک روسو و با استفاده بديع از سمبليسم به‌عنوان سرود فرانسه انقلابي شکل گرفت. پيدايش اين سرودها نشانه پديدآمدن اسطوره ملت متحد بود که هم​صدا و هم‌کلام سرود واحدي را مي‌خواندند. در برابر اين نوع جديد سرود سياسي که ملت را بالاتر از دولت قرار مي‌داد، به‌زودي نوع متضاد آن نيز پديدار شد، چنان‌که دولت ضدانقلابي اتريش به صرافت افتاد که سرود سلطنتي خود را داشته باشد. هايدن به سرودن موسيقي آن گمارده شد و نتيجه کار سرود امپراتور نام گرفت. جاافتادن اين ديدگاه که موسيقي مي‌تواند بُعد سياسي نيز داشته باشد، براي بتهوون توجيه‌پذير به نظر مي‌رسيد که در سمفوني نهم، به‌عنوان آخرين بيانيه خود خطاب به اجتماع، پيامي فلسفي- سياسي بگنجاند. اين اثر از همان زمان نخستين اجراي آن تا به امروز با تحسين روبه‌رو بوده است که در طول زمان، به‌خصوص پس از جنگ جهاني دوم، با افزايش محبوبيت آن در سراسر جهان تحسين از آن نيز بيشتر شده است. يکي از نخستين منتقدان سمفوني نهم، شايد تحت‌تأثير خوفي که از ابهت اين اثر به او دست داده بود، گفته بود که آهنگ‌سازي بتهوون زماني که شنوايي‌اش را از دست داده و به پايان عمرش نزديک شده بود، بيشتر به رؤياپردازي مي‌ماند تا آهنگ‌سازي. شايد اين نظر نه به دليل جدايي بتهوون از جهان صداها، بلکه از آن نظر درست باشد که رؤياي او سرانجام شکل نوعي فانتزي سياسي به خود گرفت و به خلق اثري منجر شد که مضمون آن بيانيه​اي است درباره «همبستگي آرماني» ميان انسان‌ها که در قالب اين موسيقي نيرومند بيان شده است. مهم‌ترين بخش انتقادها از سمفوني نهم که بيشتر از سوي آهنگ‌سازان و موسيقي‌شناسان ابراز شده، در ارتباط با گنجاندن پيام سياسي در موومان چهارم اين اثر است؛ به اين مضمون که اين موومان از ديدگاه معيارهاي والاي آهنگ‌سازي هم‌ارز سه موومان ديگر نيست. واگنر در نامه‌اش به فرانتس ليست در ۱۸۵۵ نوشت که به نظر او موومان کُرال سمفوني نهم ضعيف‌ترين بخش اين اثر است؛ چنانکه فصل «بهشت» در کمدي الهي دانته. شايد هيچ‌کس بهتر از خود بتهوون پاسخ ترديدهايي را که درباره بخش کُرال ابراز شده، نداده باشد و پاسخ او در خود موسيقي اين بخش نهفته است. اين موومان از دو بخش تشکيل شده که بخش نخست قسمت‌ سازي است و در دومين بخش تک‌خوان‌ها و گروه کُر به ارکستر مي‌پيوندند. در واقع بخش اول مقدمه‌اي است که زمينه را براي قسمت آوازي آماده مي‌کند. در بخش سازي ارکستر به دو دسته تقسيم شده است. سازهاي بادي و کوبه‌اي در دسته اول قرار دارند و دسته دوم مرکب از سازهاي زهي بم، يعني ويولون‌سل‌ها و کنتر‌باس‌هاست. موسيقي با مجادله ميان اين دو دسته آغاز مي‌شود. محتواي اين مجادله در واقع مسيري است که هر دسته براي ادامه موسيقي پيشنهاد مي‌کند. دسته اول به ادامه موسيقي به سياق گذشته، يعني به روش سه موومان پيشين که منحصر به موسيقي مجرد و بدون کلام است، تأكيد دارد. در‌حالي‌که دسته دوم مي‌خواهد موسيقي را به مسير تازه‌اي بکشاند و اين مسيري است که به قسمت کُرال منتهي خواهد شد. کشمکش ميان اين دو دسته عاقبت به خاموشي مي‌گرايد و از دل سکوت ملودي اصلي چکامه شادي ظاهر مي‌شود. اين ملودي را ابتدا سازهاي زهي بم به حالت نجوا معرفي مي‌کنند و سپس اندک اندک سازهاي ديگر نيز به گروه اجراکنندگان مي‌پيوندند و طنين موسيقي اوج مي‌گيرد. در پايان اين اوج، موسيقي تنها لحظه‌اي به پس مي‌نگرد و ناگهان صداي تنهاي خواننده باس گشايش بخش آوازي را اعلام مي‌کند. همه اين برنامه‌ريزي به وسيله موسيقي ارکستر براي رسيدن به قسمت آوازي موومان و خود پيام شعر شيلر در خدمت ايده‌اي است که بتهوون بيان آن را هدف اين سمفوني قرار داده است: دعوت براي به‌دور‌افکندن روش‌هاي گذشته و روي‌کردن به آرمان نوظهور برادري و همبستگي ميان انسان‌ها. به اين لحاظ موسيقي بخش کُرال از برج عاجي که موسيقي سه بخش پيشين در آن قرار دارند به زير آمده و مطلقا در خدمت بيان پيام چکامه شادي قرار گرفته است. به اين دليل موسيقي اين بخش با همه عظمتي که به شنونده القا مي‌کند، هم از لحاظ ساختار ترکيبي آن و هم از لحاظ ملودي اصلي که بخش آوازي اين موومان بر آن بنا شده، بسيار ساده‌تر از سه موومان پيشين اين سمفوني است. به دليل اين سادگي است که بسياري از منتقدان موسيقي‌شناس موومان آخر سمفوني نهم را کم‌ارزش‌تر از ديگر موومان‌هاي آن ارزيابي کرده‌اند، بي‌توجه به آنکه هدف بخش کُرال در درجه اول به‌گوش‌رساندن يک آرمان «انساني» است؛ آرماني که نزديک به 40 سال، از زمان نوجواني بتهوون، ضمير او را تسخير کرده بود. آرماني که از عصر روشنگري سرچشمه گرفته و در وقايع اجتماعي و سياسي دو دهه آخر قرن هجدهم در فرانسه و آمريکا و همچنين در نوشته‌هاي فلسفي و آثار هنري آن دوران تجسم يافته بود. آرمان رهايي از عهد قديم و قيود آن که انسان‌ها را اسير کرده بود و روي‌کردن به سوي آينده‌اي که برابري و برادري ميان انسان‌ها شعار آن بود. در قرن نوزدهم دولت‌هاي بورژوايي آلمان زندگي و دستاورد اين آهنگ‌ساز بزرگ ناشنوا را به چشم اسطوره مي‌نگريستند. انساني که نقص جسماني‌اش را مقهور کرده و قراردادهاي موسيقي کهن را به دور افکنده بود. آنان در او آهنگ‌سازي را مي‌ديدند که به آرمان‌هاي آنان درباره تلاش و پيشرفت صورت واقع داده بود. کسي که اراده فردي و اشتياق براي همبستگي جمعي را در خود تجسم بخشيده بود. در واقع اين دوگانگي ميان تعهد نسبت به مسئوليت اجتماعي و پايبندي به جنبه فردي خلاقيت هنري است که مجموعه آثار بتهوون را به يک استعاره سياسي تبديل کرده است؛ استعاره‌اي که در دوگانگي ميان آخرين سمفوني و کوارتت‌هاي واپسين به وجهي سمبوليک ديده مي‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.