بیماری اماس و نقش بیمار
پیمان متین . پزشک و انسانشناس
همه میدانیم که اماس یک بیماری مزمن محسوب میشود؛ چه از لحاظ علم پزشکی و چه از منظر زندگی اجتماعی. بیماریهای مزمن عبارتند از بیماریهای طولانیمدت که درمانی قطعی برای آنها وجود ندارد؛ به همین دلیل بخشی از زندگی بیمار و اطرافیان او خواهند شد و سیر و عوارض آنها در ماهها و سالهای بعد در دورههای گوناگون حیات فرد همراه و ملازم او خواهند شد. چنین نما و درکی از بیماری مزمن در بیماریهایی چون هپاتیت، ایدز، سل، برخی سرطانها، بیماریهای روماتیسمی، برخی بیماریهای اعصاب و روان نظیر اختلالات خلقی، دیابت و بسیاری موارد دیگر کاملا رایج و شناختهشده است. اما با کمی دقت در بیماری اماس و سیر آن متوجه ميشويم كه اگرچه اماس در زمره بیماریهای مزمن قرار میگیرد، ولی درواقع سرشت آن متفاوت از انواع بیماریهای مزمن فوقالذکر است؛ چراکه در خیلی موارد طبیعت پیشبینیناپذیر این بیماری روی خاموش و آرام و بیصدای خود را حتی برای سالها حفظ میکند، طوری که اطلاق نام مزمن بر آن دیگر چندان بار معنایی نخواهد داشت. اما اهمیت این موضوع در کجاست؟ شاید بیراه نباشد که بگوییم طبیعت متغیر و ناپایدار اماس در بستر طولانی دوام آن، بهشکلی در کنار سایر عوارض زیستی و فیزیولوژیک، بر شخصیت فردی و جمعی بیمار و حتی نزدیکان او نیز تأثیر گذاشته و آنها را نیز در گزینش نقش متناسب خود دچار سردرگمی و ناپایداری میکند. اساسا نقش بیمار، بهویژه در بیماریهای مزمن و سختدرمان، از جنبههای گوناگون مورد توجه و بررسی قرار میگیرد. یکی از این جنبهها نقش بیمار از منظر فردی است؛ یعنی تأثیر و تأثری که برچسب اماس بر جوهره، فردیت و شخصیت خود بیمار میگذارد و از آن پس بیمار خود را در قالب یک فرد مبتلا به اماس میبیند و به مرور برای خود نقش و هویتی نو و متمایز قائل میشود. بیشک صفت مزمن برای این بیماری در شکل بخشیدن و قوتدادن به این نقش بسیار تأثیرگذار است. اما واقعیت امر این است که در بیشتر موارد اماس، فرورفتن در این نقش چیزی نیست جز برداشت سطحی اولیه بیمار از شنیدههایش و نه تجربه واقعی زیستهاش از این بیماری. تعداد قابلتوجهی از بیماران مبتلا به اماسهای به اصطلاح خفیف یا خوشخیم یا مهارشده و آرامگرفته، با کمی دقت و توجه و آگاهسازی از این قالب مصنوعی خارج شده و آرامش میگیرند. برعکس نیز متأسفانه گروهی بدون هرگونه توجیه علمی یا تجربی بهشکلی خودخواسته در نقشی کاذب و خودساخته همچنان باقی میمانند. این یکی از تمایزات اماس با سایر بیماریهای مزمن است. جنبه دیگر نقش بیمار از منظر شخصیت جمعی و هویت اجتماعی بیمار بررسی میشود. تیتر اماس بلافاصله بیمار را در انواع دستهبندیهای ارزشی و ساختاری در محیط و اجتماع قرار میدهد. این دستهبندیها براساس متغیرهای گوناگون تنوع زیادی دارند که خود مسئله نقش بیمار در هر یک از این دستهها متفاوت و گاه متکثر خواهد بود. سن بیمار (کودک، نوجوان، یا بزرگسال)، جنسیت بیمار، سلسلهمراتب خانوادگی بیمار (پدر یا مادر یا فرزند یا پدربزرگ و. . . بودن)، نوع و سطح مسئولیت فرد بیمار در نظام خانواده، میزان ناتوانی بیمار، نوع و روند اماس بیمار، شغل و پیشه بیمار و موارد دیگری از این دست، همگی متغیرهای جدی و مهمی در شکلدادن به نقش بیمار در بستر اجتماعیاش دارد. با کمی دقت متوجه میشویم که همان ویژگی ذاتی اماس، یعنی پیشبینیناپذیربودن و بهاصطلاح در خیلی موارد تغییر چهره دادنش، مانع از اختیار نقشی ثابت از سوی بیمار خواهد شد؛ مگر در موارد نادر حاد و ناتوانکننده انتهایی که همچون سایر بیماریهای مزمن، نقش بیمار هم از سوی خودش و هم از سوی جامعه پیرامونی به شکلی قاطع پذیرفته میشود. در غیر این صورت (منظور مراحل حاد یا ناتوانکننده انتهایی است)، در سایر مراحل و ادوار و حالات متلون این بیماری، اتخاذ نقشی ثابت برای بیمار و پذیرش آن بهویژه از سوی اجتماع (با توجه و تغییر سرشت و تجلی متغیرهای متعدد فوقالذکر در طول زندگی بیمار مبتلا به اماس)، تقریبا ناشدنی و اصولا دور از منطق خواهد بود و این باز تفاوت دیگری است که طبیعت بیماری اماس با سایر بیماریهای مزمن دارد. تفاوتهای مذکور همانطور که گفته شد منبعث از بیثباتی طبیعت این بیماری است که به نقش بیمار و بیثباتی آن در طی زمان نیز سرایت میکند و شاید این امر در نگاه اول مخل روند سیاستگذاریهای فردی و جمعی بیمار (و اطرافیانش) درخصوص برنامه سلامت جسمی و روانی او باشد، اما با تدقیق بیشتر در این پدیده، میتوان آن را فرصتی مغتنم برای بیمار و زندگی زیستی و اجتماعی او دانست تا با تغییر نقش خود در دورهها و شرایط مختلف، از منعطفترین و مناسبترین امکانات در مسیر تجربههای زیسته خود بهرهمند شود و تا جای ممکن از پذیرش ناگزیر نقشی ازپیشتعریفشده به عنوان بیمار دچار بیماری مزمن فاصله بگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.