گفتوگو با علی راضی، کارگردان «آنتیگون»
آنتیگون در حال بازتولید در جهان امروز است
عسل عباسیان: علی راضی، کارگردانی که هم در ایران و هم در فرانسه کار میکند و پیشتر از او نمایشی مثل «بازگشت پسر نافرمان» را دیدهایم، این شبها، «آنتیگون» ژان آنوی را با برداشتی آزاد و با بازی صابر ابر، نوال شریفی و ناتالی متی در سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه میبرد. با او درباره این اجرا گپی کوتاه داشتهایم.
چرا تصمیم گرفتید آنتیگون را به روی صحنه بیاورید؟ ضرورت اجرای این نمایش برای شما در این برهه چه بود؟ چرایی انتخاب آنتیگون نیاز به توضیح در سطوح مختلف دارد چون وقتی که تصمیم میگیریم یک اجرای جدیدی را روی صحنه ببریم، این سطوح مختلف ضرورت پیدا میکنند. برای من سه پایه اصلی باید جمع شوند تا یک اثر را روی صحنه بیاورم؛ پایه فلسفی، پایه اجتماعی و پایه فردی. در رابطه با آنتیگون در این برهه هر سه این پایهها جمع شدند. یعنی هم از منظر فلسفی آنتیگون پنجرههایی را رو به من گشود که فکر کردم میخواهم آن را به دیگران هم نشان دهم. هم از جنبه اجتماعی افقها و نشانههایی را به من نشان داد و هم از جنبه فردی چنین بود. اما اگر بخواهم از هر سه این پایهها بگویم، باید توضیح بدهم آنتیگون اولینبار پیش از میلاد مسیح توسط سوفوکل نوشته شد و آنجا جنبههای مختلف به چالش کشیده شدند؛ ازجمله آنکه سوفوکل در افسانههای تبای یکی از مهمترین مقولاتی که به چالش میکشد، مسئله سیته به معنای ابتدایی شهر است، آنچه ما امروز شهر اطلاق میکنیم و در انگلیسی به آن city میگوییم، میدانیم که در ابتدا سیته بوده و این شهرهای رنگارنگ با ساکنان رنگارنگ که امروز ما در آن زندگی میکنیم، ادامه آن سیتهها هستند. یکی از بنیانهای این سیتهها مسئله قانون بوده. یکی دیگر از بنیانهایشان مسئله قدرت بوده، همینطور مسئله تقابل فرد با قدرت و سوفوکل از همان زمان این مسائل را به چالش کشید. از طرف دیگر مقوله فلسفی قابلتوجه دیگری در تراژدی آنتیگون به چالش کشیده میشود و آن مقوله تضاد است؛ مقوله نزاع، مقوله نور و تاریکی. همانطور که میدانیم، نور و تاریکی ابتدا در هم بودند و یکی بودند و بعد تاریکی از نور خارج شد و جنگ نور و تاریکی در گرفت و آنتیگون چنین فضایی دارد. حالا این را بخواهم مشخصتر ارتباط بدهم به امروز، اینطور باید بگویم که ما هماکنون باز به دورانی رسیدیم که این مقولات همگی در چالش هستند. این مقولات در تضاد هستند. انسان شهرنشین بعد از اینکه در تمدن شهرنشینی خودش بسیار جلو رفت، انگار یک بار دیگر به دیوارهای شهرها برخورد کرده و به طغیان آمده. در دورهای که شهرها را آنقدر بزرگ کردهایم که هرکسی میتواند جایی در آن داشته باشد، منظورم مساحت شهرها نیست، بلکه روح شهرهاست، ولی هنوز شهروندان به دیوارههای نامرئی شهرها میخورند و شهرها به غلغله درمیآیند. پس یکی از پایهها برای من این تضاد بود و حس کردم یک بار دیگر مقوله شهر، شهروند و قدرت قابل مطالعه است. وقتی صحبت از سه پایه میکنم، علیالاصول از هم جدا نیستند و به هم گره خوردهاند. یکی از کارهای فلسفه اندیشیدن به وضعیت جامعه است، یکی از کارهای فلسفه اندیشیدن به وضعیت انسان به مثابه فرد است. انسان شهرنشین مدام دارد امروز از جانب رسانهها بهعنوان گروهی از مردم اطلاق میشود و شهروند امروز دوباره انگار اسمش را گم کرده است و آدمها کمتر فرد هستند. «آنتیگون» درامی است که به انسان بهمثابه فرد نگاه میکند و برای من مهم بود که در سال 1397، 2018، این درام را روی صحنه بیاورم. البته این درام را با رویکردی کاملا آزاد روی صحنه آوردهام. به رویکرد آزادتان اشاره کردید، این سؤال برایم پیش آمد که چرا «ایسمن» در نمایش شما مهاجری بازگشته است؟ رویکرد آزاد من به این معناست که رویکردی کاملا آزاد است و فلسفهها و تئوریهای مختلفی برای رویکرد آزاد داریم؛ ازجمله تئوریای که من به آن فکر کردم، رویکردی آزاد بود که حتی جاهایی به اثر اصلی بیوفایی میکند. ما باید توجه داشته باشیم که این کار، کاری نیست که ما مطالعهای مقایسهگر انجام دهیم. یکموقعی هست خوانش کار، ایجاب میکند که خوانش مقایسهگر بین اثر ابتدایی و کار حاضر انجام بدهیم اما برعکس اینجا اثر حاضر هیچ ابایی نداشته از تخریب اثر ابتدایی. پل ریکور ازجمله کسانی است که روی این تئوری اجرا خیلی کار کرده. اما اینکه اینجا ایسمن کسی است که در کودکی به خارج فرستاده شده و سالی یک بار به وطنش بازگشته و حالا به خاطر مرگ برادرانش برگشته، به این خاطر است که مسئله مهاجرت و تبعید هم جزء آن مسائلی است که مبنای فلسفی این اثر است و هم جزء مبانی اجتماعی آن است. من نمیتوانم در جهانی که پر از زنان و مردان در راه مانده است، در جهانی که پر از آنتیگونهایی است که در آبها و راهها باید برادران و بستگانشان را بگذارند و بگذرند، در نظر نگیرم. برعکس آنها کسانی بودند که از دل تاریکی برای من پیام فرستادند که باید نمایش «آنتیگون» را کار کنی. نمیتوانم «آنتیگون» را در کشوری که در فاصله سالهای 2010 تا 2014 حدود 350 هزار نفر از تحصیلکردگانش رفتهاند کار بکنم و بیتفاوت باشم به این موضوع و بعد در کشورهایی دیگر همین نمایش را روی صحنه ببرم برای همان مهاجران و باز نسبت به آنها بیتفاوت باشم. آنتیگون با فرم و شکل جدید در حال بازتولید در جهان امروز است. بسیاری مجبورند نزدیکانشان را رها کنند و دل بکنند و بروند. چرا کرئون و پسرش هِمون را یک کاراکتر دیدید؟ اگر بخواهم خیلی سرراست بگویم، برمیگردد به همان بخش صحبتم در رابطه با تضاد. اینکه گفتم نور و تاریکی در هم بودند و تاریکی از نور خارج شد و درگیری شکل گرفت. من فکر کردم این جهان میتواند یکی باشد. کرئون و همون برای من تاریکی و نور بودند و در ابتدا یک دنیا بودند که از هم جدا شده بودند. من روی جنون کرئون هم خیلی فکر میکردم و این یکیشدن و بعد جداشدن به این جنون کمک میکرد. چرا صابر ابر را برای ایفای این نقش انتخاب کردید؟ هر سه بازیگر این کار انتخابهای اول من بودند. نوال شریفی و ناتالی متی که سالهاست با من کار میکنند. با صابر ابر هم قرار بود از قبل کار کنم اما وقتی میخواستم آنتیگون کار کنم، فقط صابر به ذهنم رسید و به نظرم بهترین انتخاب بود برای بازتابدادن هر دو دنیای نور و تاریکی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.