نگاهی به اقتباس سیاوش بهادریراد از رمان گنچاروف
شجاعت ابلوموفبودن
محسن آزموده
1. ابلوموف هست. آنجا، لمیده بر تخت، فروشده در تشک گرمونرم و هراسان از آنکه یک وقت یک مزاحم، یک آدم بیخود و بیمعنا در را باز کند و همه سرمای بیرون را با خود بر سر او هوار کند. او، ابلوموف، یک حجم ساکن و ساکت، مثل باقی حجمهای دیگر، یک «کلوخ چشمدار»، رهاشده و تنلش، با لباسخوابی چونان کفن و موهای آشفته و چشمهای پفکرده از خواب و لبخندی رضایتمندانه از بلاهت و تنبلی: «دلم میخواد اونقدر بخوابم که مغزم از کار بیفته»! چه کسی در زمانه ما جرئت میکند که ابلوموف باشد؟ چه کسی میتواند ابلوموف باشد؟ در روزگاری که همه باید کار کنند، همه میخواهند کار کنند، همه بلدند کار کنند و بیکاری یک ننگ است، بیعاری است، مایه شرمساری و خجالت است. زمانهای که در آن ابلوموفیسم، در مقام یک سبک زندگی، شیوهای از سروساماندادن به هرروزگی، رهیافت یا رویکردی متمایز به عالم یا به تعبیر دقیقتر شکلی از «در-جهان-هستن»، نام یک ننگ است؛ انگی که بر پیشانی متهم حک میشود و او را از چرخه همه مناسبات اخراج میکند: «تو خیلیوقته مردی»! 2. ابلوموفبودن کار سادهای نیست. اینکه تمام روز و شب، لش کنی روی تخت و در خیالات و اوهامت، ابلوموفکا را بازسازی کنی. ابلوموف میگوید خواب نیست، فکر میکند، چه فرقی هم میکند. مثل سقراط که مدام در برابر سرزنشها و طعنههای گزانتیپ، همسر بداخلاقش، از کارکردن به معنای پولدرآوردن طفره میرفت. ابلوموف درواقع سختترین کار دنیا را میکند: بیکاری. او به کسی کاری ندارد، در خلوت اتاقش دراز کشیده و مثل بودایی سرخوش، آرام و بیدغدغه، در جابلقا و جابلسای خیال سیروسلوک میکند، بیآزار و بیحاشیه، اما مگر «دیگران» میتوانند این جسارت و بیادبی او را تحمل کنند؟ آنها ابلوموف را وهنی به خودشان و زندگیشان میدانند، به همه ارزشها و هنجارهایشان؛ یعنی چه که آدم کار نکند و روی تختش ولو شود؟ بدتر آنکه راضی باشد و لحظهای احساس شرمندگی و خجالت نکند. ابلوموف باید بابت این روشی که در پیش گرفته شرمسار باشد و کاری بکند، اما ابلوموف کاری نمیکند. مسئله این نیست که کاری هست یا کاری نیست. اصولا کار او همین بیکاری است و از این وضعیت راضی است و با آن مشکلی ندارد. به بقیه مربوط است اگر فکر میکنند باید کاری کرد. اینهمه کار کردند. چه شد؟ آیا اگر کاری نمیکردند، وضعیت از اینکه هست بدتر میشد؟ آیا بهتر نیست بهجای اینکه مدام به فکر کارکردن باشیم، لختی به این بیندیشیم که کاری نکنیم و این سختترین کار است. 3. «وقت ندارم، باید برم خونه کاترینا مهمونی، از اونجا یه جای دیگه... زود بگو، خوب شدم؟ زود دیگه! لباسم خوبه؟» از این مهمانی به آن «پارتی»، از تولد نینی به مجلس عیش و عشرت فیفی. عجله کنید، عقب نمانید. عمر کوتاه است. وقت تنگ است. بپا یک وقت جا نمانی. از این هم بخور، آن را هم امتحان کن. یکبار که بیشتر زنده نیستی. لذت ببر، «حالشو ببر»! ابلوموف وقفهای است در این فرمان موذی و پنهان و هدایتگر «اصل لذت»: دست بردار، طلاست که طلاست. مال خودم است و میخواهم به زعم تو گند بزنم به سرتاپایش. از همین که هستم خوشم. نمیخواهم لذت ببرم، از همین بیشتر از بقیه لذت میبرم. من راضیام و گور پدر ناراضی. حتی عشق هم در این وضعیت سرگیجهآور ملالناک و خستهکننده است، وقتی پس از فروکشکردن شور و هیجانهای اولیه، به اینجا میرسی که میبینی، بیحوصلهتر از همیشه به مغاکی تهی چشم دوختهای و میگویی: «عزیزم! عشق دیگه بسه، یه کم خفه شو»! 4. ایوان گنچاروف، در میانه قرن نوزدهم ابلوموف را در طعنه به اشرافیت کرخت و منحط روس دهههای پایانی عصر تزارها نوشت؛ روزگاری که زیر پوست جامعه روسیه، آنطور که داستایوسکی در «شیاطین» و سایر آثارش نشان داده، آتشفشانی در حال فعالشدن بود و برخورداران و شکمسیرها، آنطور که چخوف در «باغ آلبالو» و بقیه نوشتههایش آشکار کرده، در جادهای به سوی تباهی پیش میرفتند. ابلوموف، «پدر خواب روسیه» در آن شرایط تاریخی، تزاری بود که مرزهای قلمرویش، حدود بسترش بود و تمام طرح و برنامههایش برای «ابلوموفکا»، توهماتی پوچ و بیهوده؛ یک انگل جامعه که حاصل دسترنج سرفهای زحمتکش را حیفومیل میکرد و نمیتوانست حتی از ناموس و اموال خود حفاظت کند. در برداشت امروزین سیاوش بهادریراد، اما، ابلوموف، یک قهرمان زجرکشیده است؛ آدمی چاق و خسته از اینهمه تکاپو برای هیچ، بلکه رؤیاپردازی که آینده را پیشبینی میکند، جهانی را که در آن آدمها با «کنترل» از راه دور، بینیاز به زاخار، امیالشان را پیش میبرند. او میبیند و نوید باغ عدنی را میدهد که در آن انسانها روی تختهای روان همچون سلیمان طیالارض میکنند و سرزمینها را درمینوردند، بیآنکه گامی بر زمین سفتوسخت بگذارند. ابلوموف به روایت بهادریراد، کافکایی است که مانند پزشک دهکده، بیخانمان شده و از رسیدن به میلنا (اولگا، رود روان روسیه) وامانده است، معشوقهاش را صمیمیترین دوست آلمانیاش به تاراج برده و ابلوموفکا، میراثش را تارانتیف چوب حراج میزند و بالا میکشد. خودش هم گرفتار آگافیا شده است، مثل پروفسور کیفر آتش الیاس کانهتی که ناگزیر شده با زن شلخته و ولگردی سر کند. 5. ابلوموف مردد است، مثل کییرکگور که وانهادگیاش از انتخاب میان عشق و ازدواج، در رابطه با رگینا اولسن، نه بهخاطر رذالت اخلاقی، بلکه به دلیل ناممکنبودن ذاتی انتخاب در مواجهه با امر محال است. بیدلیل نیست که میگوییم ابلوموفبودن سخت است. ابلوموفبودن محال است و ابلوموف، شجاعترین چهره روزگار ماست؛ بودایی که سختترین کار را میکند: کاری نمیکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.