|

میراث صفویان

در سال ۱۳۵۷ انقلابی در ایران رخ داد و مردم ایران که شب و روز در میانشان شاه‌دوستی ترویج می‌شد، بساط شاهنشاهی را برای همیشه برچیدند و به این ترتیب، از میان همه‌ نیروهای سیاسی ایران، از چپ‌گرایان گرفته تا روشنفکران لیبرال، قدرت به روحانیت رسید. اما چرا و چگونه؟ چه منطقی بر اذهان ایرانیان حاکم بود و چه شد که آنان با پشت‌کردن به مظاهر نوگرایی، «جمهوری اسلامی» را ترجیح دادند؟ چرا جامعه‌ ایرانی راهی برخلاف سکولاریسم، موج غالب جهانی، در پیش گرفت؟ چرا مردم ایران از میان همه‌ مخالفان رژیم پهلوی که در میان آنان سیاست‌مداران کارکشته، متخصصان برجسته و مبارزان باصداقت و وطن‌پرست از چپ و راست بودند، روحانیان و نظام پیشنهادی آنان را برگزیدند؟ اینها پرسش‌های چالش‌برانگیزی است که می‌توان پاسخ‌های گوناگونی از جایگاه‌ها و خاستگاه‌های مختلف به آنها داد. به‌تازگی به همت نشر نی کتابی منتشر شده که می‌کوشد با تکیه بر روش‌های علمی و فارغ از نگاه‌های ارزشی و ایدئولوژیک به این پرسش‌ها پاسخ دهد: «نبرد قدرت در ایران: چرا و چگونه روحانیت برنده شد؟». نویسنده در این کتاب مدعی است قضاوتی درباره حقانیت هیچ گروهی نمی‌کند، به‌دنبال حق و ناحق نیست و بنای تحلیل خود نه مارکسیستی و طبقاتی است، نه لیبرالی و مبتنی بر نظریه «پایان تاریخ» و نه اسلامی و مبتنی بر ایده غلبه مستضعفان بر مستکبران. بلکه فقط می‌کوشد نشان دهد «در میان نیروها و بازیگران سیاسی ایران، که همگی براساس خرد و اندیشه گام برمی‌داشتند، چرا و چگونه روحانیت گوی سبقت را ربود». ارزیابی صدق این ادعا بر عهده خوانندگان احتمالی کتاب. کتاب حاضر در 9 فصل و یک نتیجه‌گیری تنظیم شده است. نویسنده در فصل اول باعنوان «شاه در خواب» نگاهی دارد به سال‌های پایانی سلطنت محمدرضاشاه. آنچه در آن سال‌ها اتفاق افتاد، به‌عنوان پیشینه تاریخی و توصیفی برای مباحث بعدی کتاب مرور می‌شود. مطالب این فصل تا آستانه زمزمه‌های انقلاب در سال 1356 ادامه دارد. دومین فصل کتاب، با‌عنوان «آرایش سیاسی در فراز و فرود صفویان» به بررسی نیروهای سیاسی مهم و تأثیرگذار در عصر صفوی می‌پردازد. به باور نویسنده صفویان در شکل‌گیری ایران مدرن، آن‌قدر اهمیت دارند که در تحلیل تاریخ سیاسی ایران معاصر، هرگز نمی‌توان آورده‌های فرهنگی و اجتماعی آنان را نادیده گرفت. در نظر او آنان را باید معماران اصلی ایران کنونی و مهم‌ترین شکل‌دهندگان هویت ایرانی پس از اسلام دانست. بنابراین تأکید دارد لازم است منطقی که آنان را به قدرت رساند و به موفقیت بی‌نظیر آنها و سپس فروپاشی‌شان انجامید، به دقت بررسی شود. آنچه او از همه برای کتاب خود مهم‌تر می‌داند، میراث صفویان در شکل‌گیری نیروهای سیاسی ایران است؛ نیروهایی که پس از صفویان نیز در تاریخ ایران امتداد یافتند. چنانکه در فصل سوم باعنوان «نیروهای سیاسی در دوران متلاطم قاجار» امتداد نیروهای موجود در عصر صفویان بررسی می‌شود، در کنار تحلیل نیروهای سیاسی تازه‌واردی که با تحولات مهمی که در آن دوره شکل گرفت، به نیروهای قبلی اضافه شدند. نویسنده نشان می‌دهد که مدرنیته در این دوره و از دو طریق وارد ایران شد: جنگ‌های روسیه و وسایل ارتباطی نوین مثل صنعت چاپ و تلگراف. به نظر او ورود مدرنیته توازن میان نیروهای سیاسی را برهم زد و به انقلاب مشروطه منجر شد. در فصل چهارم به انقلاب مشروطه می‌رسد و آن را در چهار پرده بررسی می‌کند: انقلاب، مجلس اول، استبداد صغیر و فتح تهران. نویسنده مهم‌ترین بازنده مشروطه را روحانیت معرفی می‌کند و عوامل شکست آن را در انقلاب مشروطه بسیار مهم می‌داند و تأکید دارد باید دید چگونه روحانیت توانست در دوره‌های بعدی تاریخ معاصر از تجربه شکست در انقلاب مشروطه به نفع خود استفاده کند. فصل پنجم به تغییر و تحولات دوران رضاشاه اختصاص دارد که همراه بود با نوسازی ایران با دولتی مدرن در سایه دیکتاتوری. فصل بعد اوضاع سیاسی ایران را در دهه 1320 پی‌می‌گیرد. فصل هفتم به مطالعه نبرد قدرت در یکی از مهم‌ترین پرده‌های تاریخ معاصر ایران می‌پردازد و علل شکست محمد مصدق، قهرمان ملی این پرده، را بررسی می‌کند. فصل بعدی به مطالعه دوره‌ای می‌پردازد که صف‌بندی نیروهای سیاسی تغییرات زیادی را به خود دید و در نتیجه فضای سیاسی و اجتماعی کشور آماده انقلاب شد. در این فصل، نیروهای سیاسی در ایران در سه گروه نخبگان، توده‌ها و دولت‌های خارجی بررسی می‌شوند. و سرانجام نویسنده در فصل آخر می‌کوشد با جمع‌بندی یافته‌های خود در فصول قبلی، به سؤال محوری این کتاب پاسخ دهد: چرا و چگونه روحانیت در نبرد قدرت در انقلاب اسلامی برنده شد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.