|

مرغ مرگ‌اندیش گشتیم از شما

جواد مجابی

مهدی مظفری‌ساوجی، شاعری دلبسته عرصه مفاهیم است و در روایت این وضعیت انتزاعی، نیستی را بر هستی چیره می‌بیند. تمام حرف من درباره او همین دو عبارت است که می‌کوشم بازش کنم. نخست اینکه او شاعر است. با خواندن پنج کتاب شعر او («رنگ‌ها و سایه‌ها»، انتشارات مروارید 1387؛ «سایه‌ام را بر دیوار جا گذاشته‌ام»، انتشارات چشمه، 1389؛ «شب به شیشه می‌زند»، انتشارات مروارید، 1390؛ «بیمارستان»، انتشارات چشمه، 1393؛ «باران با انگشت‌های کوچک غمگین‌اش»، انتشارات کوله پشتی، 1396) و استمرار سرایش حالات روانی و واکنش‌های زیستی‌اش، می‌توان به این باور رسید که او شعر را تفنن نمی‌داند و پرداختن به این رسانا را برای حسب حال خود ضروری و اجتناب‌ناپذیر می‌شمارد و در این کوشش موفق است. شاعر در بیان حالات خود ناگزیر و شعر برایش بیانی ضروری است. دیگر اینکه راوی به مفاهیم همیشگی ذهن خود چندان دلبستگی نشان می‌دهد که پیداست با بازنمایی مکرر آن تصاویر و حالات می‌کوشد به شناخت هویت پنهان زیست جهان خود برسد. حرکتی از سطح حالات و حرکات روزانه به عمق چیستی و چگونگی آنچه شعر باید برای شاعر کشف کند. عمده‌ترین بازی ذهن او با مفهوم مرگ، کندوکاو او را در باب هستی و زمان نشان می‌دهد. رویارویی و گاه استغراق او در فضای نیستی، گاه با بیان صریح سیطره مرگ بر ذهن و جسم، زمانی با نمادهای نیستی‌انگار چون فصل‌های پاییز برهنه‌شده و زمستان پربرف و بهار باورنکردنی، یا نشانه‌های ناپایدار شمع رو به خاموشی، تاریکی پر از موریانه و کرم و پیچک و بویناکی نقاب‌ها و لاشه‌ها، در متن سطور حرکتی مداوم دارند.

در صفحات اول اولین کتابش «در انزوا»، به خودکشی هدایت اشاره‌ای صریح دارد: حالا/ قطره/ قطره/ قطره/ خون/ مابین این خطوط درهم‌وبرهم/ تنها چیزی‌ست که خوانده می‌شود.../ پنجره‌ای بسته است همیشه/ قاب عکسی خالی/ بر دیوار در آخرین شعرهای کتاب تازه‌اش «می‌خواست کنار بزند پرده را» همین فضا را مکرر می‌بینیم، انگار همان صحنه برای راوی (و این‌همانی با مرشد مرگ‌اندیش‌اش) اتفاق می‌افتد: گلدان پشت پنجره/ حتی برگ‌هایش/ حتی گل‌هایش/ بوگرفته است/ مجسمه بودا/ حتی لبخندش/ پنجره/ شیشه‌ها/ حتی نوری که به زحمت می‌بیند دوروبرش را/ بوگرفته است. برف سنگین زمستانی که با سفیدی بی‌رحمش، رنگارنگی طبیعت و شکل‌های متنوع حیات را زیر پوشش یکنواخت مسلط خود پنهان می‌کند تمثیلی از فضای مرگ‌آلود است که تلاش راوی را برای نگریستن آزادانه و گوناگون به زندگی طبیعی، بی‌اثر می‌کند، تاریکی همه‌جاگیری که روشنایی‌های خرد شمع حتی درخششی عالمگیر هم نمی‌تواند آن را از منظره براند و بزداید و این یکنواختی و یکسان‌سازی یاوه، هم در درون راوی لانه دارد و هم در پیرامون او توسط نیروهای قاهر و چیره‌گر صورت می‌گیرد. البته بدون تأثیر عناصر بیرونی هم طبع شاعر به نیست‌انگاری گرایشی غریزی دارد. شعرهای کتاب اول و دوم کوتاه است و مضمون‌یاب و اغلب زبانی رسا و بیانی موجز دارد. در کتاب سوم شاعر متوجه این نکته هست که شعرهای کوتاه تک‌تصویری برای تجسم نیاگاه خویش و نمایاندن وضعیت زیست‌بوم راوی کافی نیست و شعر بلند را تجربه می‌کند که ترکیبی از شعرهای کوتاه پیشین است. در کتاب «باران، با انگشت‌های لاغر و غمگین‌اش» شعرهای بلند بیانگر بیرونی، یکپارچگی هارمونیک دارد و متمایز است از شعرهای کوتاه حسی -لحظه‌ای رایج. مظفری‌ساوجی در کتاب پنجم خود به بیانی شخصی رسیده است. اما پیشنهادهای من: شعرهایی که زبانی گفتاروار دارد و حاوی بیانی ساده و ساختاری روزمره است همواره در معرض شبیه‌شدن با نوشته‌های صدها شاعر دیگر است و مصون از مسامحه لفظی و تکرار تصاویر عام نیست و از تشخص زبانی و عالم ویژه هنرمند بی‌بهره می‌ماند. در ادب قدیم ما زبان غنی از واژه و ترکیب و استفاده از صنایع بدیعی کمک می‌کرد شاعر زودتر به سبکی خاص که زبان بیان فردی هر شاعر است نامبردار شود. در مظفری این‌قدر آشنایی و توانایی با ادب کلاسیک ایران هست که بتواند به این خوبی وحدت تضادها را نمایان کند و فضایی را بی‌حشو و زوائد، با تصویری یگانه و موجز و تأمل‌انگیز بسازد: تاریکی/ دری‌ست که بازمانده/ از دیشب/ روز از نیمه گذشته است و کسی/ نبسته هنوز آن را تغییر نسبت‌ها و جابه‌جایی صفات اشیا با خویش و شگردهایی از این‌دست، در این کتاب جذاب است. در این کتاب برف نیست‌وش، به باران حزن بدل شده و این رقت ترکیب مایه لطافت شده. آرزوی ژرف‌تر نگریستن به لایه‌های پنهان زندگی و مرگ، با نگاهی عشق‌اندیش و پرتأمل را برای شاعران جوان دارم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.