نگاهی به فیلمهای اخیر اصغر فرهادی - بخش نخست
محک صداقت
مهدي صدري: به نظر نگارنده، فرهادي با «جدايي نادر از سيمين» يک گام بزرگ برداشت و بهلحاظ کيفي از آثار پيشين خود فاصله گرفت. اگرچه «اخلاق» محور تمامي آثار فرهادي است، ولي جدايي نادر از سيمين به علت نگاه نمادين به موضوعات و بهرهگيري بصري و مفهومي از آنها، نسبت به آثار قبلي جايگاه ويژهاي دارد. فرهادي بهعنوان هنرمندي حساس به مسائل اجتماعي، ميکوشد موقعيت جامعه را در برشي از زمان و مکان مورد بررسي قرار دهد. در اين فيلم نمادهاي متعددی به تصوير کشيده ميشود: پيرمردي که به آلزايمر دچار است؛ نماد مرد ايراني است که در گذر زمان رفتار و افکار خود را فراموش کرده است و اين تصوير حتي ميتواند خارج از جغرافياي ايران نيز اعتبار داشته باشد؛ در سکانسي از فيلم، پسر در حال حمامکردن پدر است و اين نمايي از دو نسل زماني در يک قاب است و کندي و سنگيني صحنه، ترديد و آشفتگي اين دو نسل را در قبال هم نمايش ميدهد. در مقابل اين پيرمرد، زن مستخدم آبستن قرار دارد. زن نماد زايش و نماينده جامعه است. از طرفي به تقابل اين نقش با زني که قصد خروج از کشور دارد نيز بايد توجه کرد. درخصوص فرزند سقطشده زن مستخدم نيز بايد توجه خاص داشت؛ زن مستخدم يا در «پلهها ليز خورده» و فرزند خود را از دست داده يا در يک «تصادف»، ولي آنچه مهم است آن است که اين اتفاق در واکنش به رفتار و موقعيت پيرمرد روي داده است؛ پيرمردي که نماد يک ملت، گذشته و تاريخ است. البته در آثار فرهادي نمادسازيهاي متعددي صورت ميگيرد و هر بيننده به فراخور ذوق خود ميتواند با آن همراه شود. آثار فرهادي چنانند که بينندهاي چشم خود را لحظهاي ببندد و باز کند و دنيايي را پيشروي خود ببيند و آنچه ميبيند را بازگو کند. سپس چشم ببندد و مجددا باز کند و بخش ديگري از زمين را ببيند و به تشريح آنچه ميبيند بپردازد، ولي از سر اتفاق، افرادي که در اين لحظهها به چشم بيننده ميآيند در موقعيتهاي مشابه قرار ميگيرند و به جهت نوع شخصيت آنها و اجتماعشان، وقايع مشابهي رقم ميخورد. سه اثر اخير فرهادي، از دو شاخه اصلي تشکيل شدهاند؛ يکي آنچه در گذشته اتفاق افتاده و همه تبعات آن در حال و آينده مشهور است و ديگري «اصل عدم قطعيت» و حاکمبودن اين اصل در تصميمهاي زندگي و نحوه پيوندخوردن اين دو شاخه به هم در ماجراي فيلم. آنچه در گذشته روي داده و بررسي آثار آن در امروز، از «درباره الي» وجود دارد؛ اين گذشته به شکلي زيباتر در «جدايي» به تصوير کشيده ميشود و در فيلم «گذشته» به اوج ميرسد و حتي در «فروشنده» بارهاوبارها تکرار ميشود: در «جدايي»، گذشته آلزايمرگرفته با لباس نامناسب به خيابان ميآيد و سرگردان ميشود و بچهاي به خاطرش سقط ميشود. در فيلم «گذشته»، آنچه را گذشته است با رنگ ميپوشانند. حتي خود گذشته با دستان احمد براي تغيير رنگ گذشته به نقاشي ديوار ميپردازد؛ اين گذشته در اين فيلم حسوحال خاصي دارد. فيلم مدام در حال پرتابشدن به گذشته است. يک قدم جلو ميآيد و دو قدم عقب ميرود. فيلم اصلا با گذشته شروع ميشود. با دندهعقب. سپس احمد در خانهاي قديمي با خاطرات قديمي وارد ميشود. بعد داستان به جلو ميرود. سمير و پسرش معرفي ميشوند. احمد سعي ميکند ردپاي رنگي پسر سمير را پاک کند، ولي بعد بارداربودن زن مشخص ميشود و خبر از آينده ميدهد. مجددا احمد به کندوکاو گذشته ميپردازد و ماجراي ايميلهاي عاشقانه و رفتار کارگر خشکشويي برملا ميشود، ولي باز داستان رو به جلو ميرود و دو شخصيت داستان سعي ميکنند گذشته را رها کنند و رو به آينده بگردانند، ولي باز هم داستان با خاطره زنِ درکمارفته، از شوهرش و گذشتهشان تمام ميشود. بنابراین علاوهبر زنجيره اتفاقاتي که همگي متضمن اصل عدم قطعيت است و همواره محدودبودن ادراک آدمي را يادآوري ميکند، فيلم مدام هشدار ميدهد که رهايي از گذشته به صورت صددرصد محال است. در دقايق ابتدايي فيلم فروشنده، گذشته خود را به صورت ساختمانهاي درهم نشان ميدهد. در ادامه شاهد هستيم اتفاقي که براي زن در اين فيلم افتاده، بر روابط زن و شوهرش تأثير گذاشته؛ همچنين نقاشي پسربچه از روي نقاشي ديوار که فرزند زني که قبلا مستأجر بوده، بخشي از آن را کشيده است، نمونهاي از بازگشت به گذشته است. در پايان فيلم، اين گذشته، تن به گريم ميدهد تا آنچه اتفاق افتاده را فراموش کند، ولي آيا فراموشي ممکن است؟ از مهمترين عناصر فيلمهاي فرهادي عنصر صداقت و اعتماد است. آيا صداقت ميتواند به صورت ناب خود عرضه شود؟ در نتيجه ارائهنشدن گزارههاي صادقانه است که گاه مشکلات متعددی بهوجود ميآيد. فرهادي بهخوبي اشکال متفاوت رفتار افراد را در برابر صداقت و اعتماد به تصوير ميکشد. در جدايي، دختر نادر براي رهايي پدرش از مخمصه آنچه را ديده است به زبان نميآورد؛ ولي در ادامه دچار عذاب وجدان ميشود. در «گذشته»، دختر از اعتماد مادرش سوءاستفاده کرده ايميلها را چک ميکند و در بخشي از فيلم از احمد ميپرسد آيا اينکه حقيقت را گفتم درد مرا کم کرد؟ و داستان براي پاسخ به اين سؤال پيچوتاب ميخورد و گرههاي متعددي را باز ميکند تا بگويد آن دختر مسئول بهکمارفتن سمير نيست، بلکه اين خود سمير است که مسئول است. در فروشنده، دوست معلم يا صاحبخانه، صادقانه برخورد نميکند و بر اساس اين قول غيرصادقانه اعتمادي ايجاد ميشود که سنگبناي فروپاشي اين خانواده است. در سه فيلم اخير، صداقت رمز بازسازي ابهامها و سوءتفاهمهاي گذشته است. آيا صداقت دردها را کاهش ميدهد؟ عمل صادقانه در برابر موقعيتها جواب اين سؤال را مثبت ميکند؛ آنچه از فيلم گذشته ميتوان برداشت کرد... . مسئله ديگري که در فيلمهاي فرهادي مشاهده ميشود، تلاش نسل مياني براي حفظ اخلاق نسل نوجوان است و البته گاهي نسل مياني از اين نسل نوجوان غافل ميشود؛ در فيلم جدايي، آنجا که دختربچه مستخدم زبالهها را از پلهها پايين ميبرد، کيسه پاره ميشود و زباله، پله را کثيف ميکند. (درباره پلههاي اصغر فرهادي قبلا در همين روزنامه توضیحاتي دادهام)، از طرفي نادر با تربيت نادرست فرزند خود روبهرو است و از دخترش ميخواهد که به عقايد غلط ديگران حتي معلم خود کاري نداشته باشد و کار درست را انجام دهد. در فيلم گذشته، سمير از پسرش ميخواهد به احمد نگاه کند و عذرخواهي کند؛ همچنين در فروشنده، معلم با دانشآموزانش روبهرو است و البته در اين فيلم مقوله تربيت و توجه به آن در مقایسه با دو فيلم قبلي کمي متفاوت شده است و گويي نااميدانه براي آن تلاش ميشود. اخلاق با همه جزئيات و شفافيت و پيچيدگيهايش در آثار فرهادي ارائه ميشود و چون متن و محتوا با تکنيک و ظرايف بسيار گرد هم ميآيند، مورد توجه سينماي جهان قرار ميگيرد؛ ولي با وجود اين توجه، در کشور نقدهايي ديده ميشود مبني بر تمسخر فرهنگ ايراني در آثار فرهادي که با آن موافق نيستم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.