گفتوگو با عليرضا سيد، نويسنده و كارگردان نمايش «زير صفر»
نتيجه، اتفاق مبارکي شد که حرف ماست
گروه هنر: عليرضا سيد اين روزها نمايش «ديوار چهارم» را به نويسندگي خودش در ساعت 18:30 اجرا ميكند و علاوهبر اين متن، نمايشنامه «هگزا شهر دوشيزگان» را براي محمد حاتمي نوشته كه بعد از كار خودش در آنجا ساعت 20:30 اجرا ميشود. با توجه به جاذبههاي متفكرانه در اين دو متن بهتر ديديم با او درباره اجراي زير صفر گپي بزنيم.
آقاي سيد از «زير صفر» برايمان بگوييد. «زير صفر» حرفهاي روز جامعهاش را بيان کرده و در جاي خودش اثر کاملي است. تمام تلاشمان را کرديم تا به رسالت هنر متعهد باشيم و متعهدانه حرف دل مردم و جامعهمان را بزنيم. «زير صفر» يک اثر مستقل است. مستقل يعني اينکه ما از جيب خودمان و حتي با قرض، هزينه اجرا را تأمين کرديم و در مدت شش ماه با عشق براي کار و اعتقادمان دويديم. نتيجه اتفاق مبارکي شد که حرف ماست و تا پايان پايش ميايستيم. ظاهرا استقبال نسبتا خوبي از کار شما صورت گرفته است. تا حدودي. فکر ميکنم اين کار لياقتش بيشتر از اين حرفها بود. شاکرم که مخاطب اين اثر با رضايت از سالن تئاتر خارج ميشود، اما احساس ميکنم که هنوز آن اتفاقي که من توقعش را داشتم پيرامون کار شکل نگرفته است. توقع شما چه بود؟ گفتمان. من فکر ميکنم تئاتر و اساسا هنر وظيفهاش ايجاد انديشه و ديالوگ در دل جامعه است. آزار ميبينم از اينکه پس از کارم کسي درخصوص قابها، ميزانسنها و... صحبت کند. من نميگويم بحثهاي فني و ساختاري را کنار بگذاريم، اما احساس ميکنم همه اينها بهانه و ابزار هستند براي اينکه ما با هم حرف بزنيم؛ در مورد دردهايمان، مسائلي که داريم، مشکلاتي که ميتوانيم يا نميتوانيم در کنار هم يا بهتنهايي از عهده حلکردنشان بربيايیم. جاي خالي چنين فضايي بيرون از سالنهاي تئاتر ما بهشدت احساس ميشود. کمي در مورد خود کار صحبت کنيم. شايد براي خيليها اين سؤال پيش آمده باشد که چهار اپيزود کاملا مجزاي اثر شما را چه نخ تسبيحي به هم متصل ميکند؟ در وهله اول تِم؛ يعني آن درونمايه مشترکي که شما در هر چهار روايت از تهيشدن آدمي از انديشه و هويت ميبينيد. ما با چهار شيوه، با چهار داستان و در چهار موقعيت، آناتومي خاليشدن انسان معاصر از خويشتن را نشان ميدهيم. ضمن اينکه کار يک روايت تاريخي دارد. کمي در مورد اين روايت تاريخي و چينش اپيزودها بر اين اساس بگوييد. دو اپيزود اول در جهاني ميگذرد که هنوز سرمايهداري در آن به پيروزي نرسيده است. در قرن گذشته دنيا شاهد شکست انديشههاي مارکس در عمل بود که جبهه راستش ناسيونالسوسياليستها بودند و جبهه چپش کشورهاي بلوک شرق. بعدتر سرمايهداري به پيروزي رسيد بدون آنکه ديگر رقيب يا مخالفي جدي بر سر راه خود داشته باشد. اتفاقي که در «زير صفر» افتاده، روايت سير تاريخي تلخي است که بر انسان گذشته. شما ميبينيد که هيچ چيزي تغيير نکرده است. فقط در ظاهر همهچيز رنگوروي روشنتر و آرامتري به خود گرفته وگرنه هنوز همان تلخي و نابودي سر جاي خود باقي است. تنها اتفاقي که افتاده اين است که همهچيز بهاصطلاح «لاکچري» شده و خشونت تند و عيان گذشته به خشونتي خاموش و نامرئي تبديل شده است. يعني اثر چهاراپيزودي شما را ميتوان به دو بخش نسبتا متفاوت تقسيم کرد؟ بله، دقيقا. اين موضوعي است که من در کارگرداني کار رويش تأکيد داشتهام. فضاي دو اپيزود اول بهشدت سياه، تلخ و خشن است. حتي جنس گروتسک و کمدياش با آنچه در دو اپيزود پاياني ميبينید، تفاوت دارد. در دو اپيزود پاياني فضا ناگهان روشنتر ميشود. انگار همهچيز رنگ آرامش به خود گرفته و شما ميتوانيد نفس راحتي بکشيد، اما در عمل وقتي ماجراها به پيش ميروند، شما با همان وحشت دروني و عمومي دو اپيزود اول مواجه ميشويد. اين اتفاق از نمايش شما اثري تلخ و نااميدکننده نساخته؟ تلخ شايد، اما نااميدکننده نه. اميد در جايجاي اين اثر جاري است، چون در طول تماشاي «زير صفر» شما دائما از خود ميپرسيد که چرا اين آدمها به دست خود اين بلاها را بر سر خود ميآورند. اين يعني اميد. اين يعني آموزش. اين يعني تلنگرزدن هنرمند به جامعهاش. شما دائما خود را بهجاي شخصيتها ميگذاريد و با خود ميگوييد که من اگر بودم به چنين حماقتي تن نميدادم و حتي ممکن است با خود قسم بخوريد که در صورت قرارگرفتن در چنين موقعيتهايي، به کار ديگري دست خواهيد زد. ولي بههرحال راهکاري هم از سوي شما ارائه نميشود. راهکار خود شماييد. آثاري هستند که وقتي شما به تماشايشان مينشينيد، شما را در انفعال محض فرو ميبرند؛ يعني اگر خودتان را در موقعيت انسان در اين آثار قرار دهيد، هرطور که حساب کنيد و با هر شيوهاي که پيش برويد، باز به همان بنبستي ميرسيد که اثر مذکور پيشپايتان گذاشته. خب بله، اينگونه آثار کاملا نااميدکننده هستند و هيچ راهکاري پيشروي شما نميگذارند، اما اين موضوع در مورد «زير صفر» ابدا صادق نيست. ما شما را در زاويه ديد انسان کنشگر قرار دادهايم و انگيزهتان را براي دستبردن در آنچه روي صحنه تئاتر ميبينيد، تحريک کردهايم. اين اتفاق با چه سازوکاري رقم خورده؟ با اين سازوکار که موقعيتها تغييرپذير توصيف شدهاند. اين يکي از مهمترين ويژگيهاي هر چهار اپيزود اثر است. آنوقت است که شما خود را کنشگرتر، آزادتر و پراميدتر احساس ميکنيد. اين اتفاق هوش شما را قلقلک ميدهد و از شما آدم بيدارتري ميسازد و اين دقيقا همان چيزي است که تيم توليد «زير صفر» دنبالش بودهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.