گلولههای برفی کثیف
زهرا زرین
دنبالهدارها که در زبان انگلیسی به آن «comet» میگویند، اجرام سماوی کوچک با ابعاد تقریبی 10کیلومتر هستند. آنها معمولا ترکیبی از غبار و سنگ و یخ-آب متان، آمونیاک و دیاکسیدکربن هستند، بهطوریکه از دنبالهدارها بهعنوان گلولههای برفی کثیف نام میبرند. هسته یک دنبالهدار بسیار کوچکتر از آن است که توسط چشمان غیرمسلح یا حتی تلسکوپهای زمین-پایه تفکیک و رصد دقیق شود. درواقع آنچه که ما از یک دنبالهدار میبینیم، گیسو یا «coma» است؛ پوششی از گاز در حال بخارشدن به هنگام نزدیکشدن دنبالهدار به خورشید. گیسوی دنبالهدار بهواسطه بازتاب نور خورشید میدرخشد و غالبا نور فسفرسان یا اصطلاحا نور شبتاب از خودش گسیل میکند. طول گیسو تقریبا 80 هزار کیلومتر است. دُم دنبالهدار معمولا از گیسو هم بلندتر بوده و حتی در مواردی به اندازه فاصله متوسط زمین تا خورشید؛ یعنی 150میلیون کیلومتر بوده است. کاوشگر فضایی اولیس از دم دنبالهدار هیاکوتاکه که ازجمله دنبالهدارهای با دوره بلند است، عبور کرد. طول ثبتشده برای این دنبالهدار بیش از 500 میلیون کیلومتر است؛ طولانیترین دم برای یک دنبالهدار که تاکنون داشتهایم. دنبالهدارها معمولا بهجای یک دم، دو دم دارند؛ یک دم سفیدرنگ و یک دم آبیرنگ. دم سفیدرنگ بهخاطر ذرات غبار در حال متصاعدشدن از هسته دنبالهدار به جهت گرمای خورشید و فشار تابشی است. غبار، نور خورشید را بازتاب میکند و دم، سفیدرنگ دیده میشود. دم آبیرنگ بهخاطر باد خورشیدی است. به زبان ساده، پروتونهای موجود در باد خورشیدی به اتمها و مولکولهای موجود در هسته دنبالهدار ضربه میزنند و آنها را یونیزه میکنند. درواقع برخی از الکترونهایشان را از جایشان میکنند. این دم خودبهخود درخشان است، مانند ماده یونیزه تابان. بهترین مشاهده و اندازهگیری ما از یک دنبالهدار از طریق کاوشگر روزتا/فیلا، متعلق به آژانس فضایی اروپا که در سال 2004 پرتاب شده، به دست آمده است. این کاوشگر در سال 2014 به دنبالهدار چوریوموف - گراسمینکو رسید و در کمتر از چند سال بارها به دور آن گشت. فیلا/فیله که جزئی از کاوشگر روزتا بود، توانست برای اولینبار بر سطح یک دنبالهدار به تاریخ نوامبر 2015 فرود بیاید. دنبالهدار چوریوموف - گراسمینکو اساسا متعلق به خانواده کمربند کوئیپر است. شایان ذکر است این دنبالهدار توسط دو نفر به نامهای «ایوانویچ چوریوموف» و «ایوانوا گراسمینکو» از اتحاد جماهیر شوروی سابق (رصدخانه دانشگاه کییف) به سال 1969 کشف شد. این دنبالهدار دارای تناوب مداری به دور خورشیدِ 6.45 سال است و دوره گردش به دور خودش کمی بیش از 12 ساعت است. این دنبالهدار از ابعاد کوچکی برخوردار است: 4.3 کیلومتر در 4.1 کیلومتر. شکل دنبالهدار که به صورت دو قطعه - بههمچسبیده- است، احتمالا بهخاطر تصادم آرام با دو شیء است. سطح دنبالهدار تاریک بوده و به شکل کپهای 20سانتیمتری با مواد آلی غبارآلود بالا آمده است که چون ماهیت آن مواد، فرّار است با حرارت و نور خورشید بخار شدهاند. زیر لایه کثیف و تیره، یخ بسیار سفت آمیخته با غبار پیدا شده است. دو فرایند سایش و ترکبرداشتن در دنبالهدار باعث شده تا روی پوسته ساختارهای چندلایهای ایجاد شود که اصطلاحا تختان هم نامیده میشود و منجر به ایجاد چالههای دهانهمانند شده است. دنبالهدار مملو از خلل و فرج با چگالی متوسط 4/0 گرم بر سانتیمترمکعب است، با جرم تقریبی 10میلیارد تن. چوریوموف - گراسمینکو در هر سال بهطور متوسط 15میلیون تن از جرم خود را از دست میدهد، بهویژه زمانی که بسیار به خورشید نزدیک است. مهیجترین کشف فیلا/فیله نسبت یا کسر بین دوتریوم به هیدروژن در آب موجود در این دنبالهدار است. همه ما با اتم هیدروژن از سالهای راهنمایی و دبیرستان آشنا هستیم، اما دوتریوم چیست؟ دوتریوم یکی از دو ایزوتوپ پایدار هیدروژن است که در هسته آن یک پروتون و یک نوترون وجود دارد. به هسته اتم دوتریوم دوترون میگویند. نسبت دوتریوم به هیدروژن در این دنبالهدار سهبرابر نسبت آن در آب موجود در زمین است. درصد بالای دوتریوم نسبت به هیدروژن در چوریوموف - گراسمینکو با اندازهگیریهای دیگری هم تأیید شد. این اندازهگیری باعث شد که بفهمیم منشأ آب روی سیاره زمین دنبالهدارها نیستند. همچنین بیش از 16 ترکیب مانند استامید و استون که همگی مواد کربن - پایه و از ترکیبات آلی به شمار میروند توسط فیلا/فیله شناسایی و اندازهگیری شده است. ترکیبات غنی از کربن در منظومه شمسی متداول است و بنابراین کشف آن در دنبالهدار فوق چندان شگفتانگیز نیست. اما، نکته تعجبآور، کشف مقدار قابلتوجهی مولکول اکسیژن آزاد در اطراف دنبالهدار است. متأسفانه کاوشگر فیلا/فیله به هنگام نشستن، دوبار به سطح آن برخورد کرد، بلند شد و مجدد فرود آمد و ناگهان انتقال داده متوقف شد. بعدها با توجه به اینکه در یک شکاف عمیق فرود آمده بود، نتوانست برای فعالشدن باتریهای خورشیدیاش نور کافی دریافت کند و عملیاتی شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.