واقعا «در اين برهه حساس کنوني»
غلامرضا حداد*
کاليکس، سوفيست شهير يوناني، معتقد بود که قانون، اختراع ضعفا براي استثمار اقويا است و همقطار او تراسيماخوس نيز معتقد بود معيار عدالت «رفتار قدرتمندان» است و عملِ آنهاست که معيار تشخيص درست و نادرست را تعيين ميکند. اين گزارهها در طول تاريخ کمابيش در کنشهاي کلامي و عملي برخي سياستپيشگان، تلويحا يا تصريحا جاري بوده است و از سوی بزرگاني در عرصه فلسفه و نظريه سياسي نيز کمابيش صورتبندي شده است؛ مهمترينهايشان نيکولو ماکياولي بود که در «شهريار» آنچه را ميراث هزاران سال سياستپيشگي و حکمروايي انسان در زمين بود، تئوريزه کرد و نيچه که با مفهومسازي «اخلاق بردگان»، قدرت را عامل پويايي تمدن بشري معرفي کرد. در قرن بيستم اين گزارههاي متواتر، بنياني براي شکلگيري مهمترين سنت نظري در روابط بينالملل، يعني رئاليسم را به وجود آورد و در قرن بيستويکم به شکل برجستهاي شاهديم که چگونه همچنان اين گزارههاي ساده، الگوي عملياتي بزرگترين قدرت موجود در سياست بينالملل، ايالات متحده آمريکا در دولت بوش پسر و هماکنون در دولت ترامپ هستند. فهم سياست خارجي ترامپ بدون داشتن فهمي از اين گزارههاي کليدي ممکن نيست. يکي از مهمترين کارويژههاي سياست خارجي، تصويرسازي ملي است. کارگزار سياست خارجي تلاش ميکند از خودِ ملي تصويري ارائه کند که هم راهنماي عملش باشد و هم توقعات ديگران را برآورده کند. بهعنوان يک کارگزار سياست خارجي، اينکه دولت متبوع من، چه موجوديتي است و چه نقشي در سياست بينالملل براي خود تعريف ميکند، هم سياستهاي دولت من را به سمت تحقق آن تصوير قوام ميبخشد و هم توقعات ديگران از دولت متبوع من را سامان ميدهد و به عبارتي انتخابها و رفتارهاي من را پيشبينيپذیر ميکند. بهعنوان مثال تصوير ملي از ايران که حداقل تلاش شد در دولت اصلاحات برساخته شود، دال بر بازيگري بود که هنجار کانونياش گفتوگو و تعامل سازنده با جهان بود؛ اما دولت مهرورزي در آغاز کار خود بيدرنگ، تصوير ايران را بر همان نقش ايران انقلابي دهه 60 منطبق کرد. ترامپ و تيم جديد سياست خارجي ايالات متحده در پي تغييرِ تصوير ملي آمريکا در جهان هستند؛ بههميندليل نيز وجوه نمادين تصميمات آنها بسيار مهمتر از وجوه عقلاني آن است. در هفتههاي منتهي به تصميم ترامپ مبني بر خروج يکجانبه از برجام، عمده تحليلها متمايل به اين پيشبيني بود که آمريکا از برجام خارج نخواهد شد؛ چراکه همه محاسبات هزينه-فايده در پسزمينه تصوير نمادين پيشين از آمريکا، چنين تصميمي را غيرعقلاني ميپنداشت؛ اما اين پيشبينيها نسبت به وجوه نمادين در يک نقطه عطف تاريخي بيتوجه بودند. ترامپ در پي احياي «شکوه» آمريکايي است؛ شکوهي که از منظر او با سوءتدبير دموکراتها بهويژه در دولت اوباما آسيب ديده است. از نگاه او و تيم جديدش، آمريکا قدرتمندتر از آن است که براي پيشبرد اهدافش به کمک ديگران نيازي داشته باشد يا اينکه ناگزير از تندادن به تعهدات دست و پاگير رژيمهاي بينالمللي باشد. جان بولتن صراحتا در زماني که نماينده آمريکا در سازمان ملل متحد بود و تلويحا در سمت جديدش مدعي ميشود که غيرعقلاني است ايالات متحده نزديک به ربع هزينههاي سازمان ملل متحد را بپردازد؛ درحاليکه اين سازمان به شکل ساختاري تعهدي در پيشبرد منافع آمريکا نداشته باشد. نيکي هيلي نيز در بدو مسئوليت سفارت در سازمان ملل تصريح کرد که ازاينپس آمريکا نام کشورهايي را که از سياستهايش حمايت نکنند، در فهرست بدها خواهد نوشت و به اين قول عمل کرد؛ وقتي حمايتهاي مالي از دولت خودگردان را پس از اعتراض به انتقال سفارت آمريکا به بيتالمقدس به نيم کاهش داد. از نگاه تيم جديد سياست خارجي آمريکا، همانگونه که کاليکس گفته است، قانون بينالمللي دستمايه ضعفاي عرصه نظام بينالملل براي استثمار و محدودسازي آمريکا بهعنوان تنها هايپرپاور جهان است و تبعا آمريکا نيز نبايد به چنين نظم هنجاري استثماري تعهدي داشته باشد. همچنين هم نظر با تراسيماخوس آنها معتقدند عدالت را ديگران برايشان تعريف نميکنند؛ بلکه آنها خود، معيار عدالتاند و هيچ نظم هنجاري در ماورای آنها صلاحيت محدود و متأثرکردن آنها را ندارد. شوراي حقوق بشر ملل متحد، توافق پاريس و نهادهايي از اين دست، صلاحيتي بر کنترل و نظارت هنجاري بر عملکرد آمريکايي را ندارند، نه به خاطر اينکه با منافع آمريکا در تعارض هستند؛ بلکه به اين خاطر که ملاک حقوق بشر يا حفاظت از محيط زيست يا هر آرمان مرجحي، آمريکا و فرهنگ آمريکايي است. ترامپ و نزديکانش در پي احيای تصوير آمريکا بهعنوان تنها قدرت هژمونيک جهان امروز هستند؛ تصويري که بهشدت در دوره اوباما مغشوش شده است.
آنها تلاش دارند آمريکا را شيري معرفي کنند که نميتوان با دم او بازي کرد؛ درحاليکه در دوره اوباما نه فقط به سادگي با دم اين شير بازي ميشد؛ بلکه هرکه ميتوانست، لگدي هم نثارش ميکرد و مجازاتي هم در کار نبود. آمريکا در دوره اوباما بهسادگي خاورميانه را به جمهوري اسلامي و روسيه سپرد و حتي نتوانست به قولش درباره مجازات استفادهکنندگان از تسليحات شيميايي در سوريه عمل کند يا اينکه چينيها در سپتامبر 2016 در اجلاس گروه 20، نهتنها تشريفات متعارف را رعايت نکرده و فرش قرمز براي اوباما پهن نکردند؛ بلکه برخورد خارج از نزاکت ديپلماتيکي نيز با تيم آمريکايي داشتند؛ اما متقابلا از پوتين استقبال گرمي نشان دادند. اين تصويرسازي فارغ از وابستگيهاي نژادي، مذهبي و جنسيتي، يک وجهه برجسته ملي براي آمريکايياني دارد که به ترامپ رأي دادهاند. اما تصويري که از آمريکاي جديد ارائه ميشود، متضمن تحولی بسيار مهم در ساختار نظام بينالملل نيز هست. اين تصوير نظمي مبتني بر ساختاري تکقطبي را با خود دارد که آمريکا در رأس سلسلهمراتب آن قرار دارد. پذيرش اين تصوير از سوی ديگران، مقدمهاي خواهد بود براي مشروعيتبخشي به نظام تکقطبي به رهبري ايالات متحده. به عبارت ديگر، ميتوان گفت نظام بينالملل در شرايط کنوني در نقطهعطفی تاريخي قرار دارد؛ مرحلهاي که در آن نتيجه تعارض قدرتهاي بزرگ، ساختار جديد را معين خواهد کرد و در اين وضعيت گذار، همواره بيشترين تأثير کارگزاريها ممکن ميشود. ساختارها وقتي شکل گرفته و تثبيت شدند، ديگر بهسختي به کارگزاران آزادي عمل خواهند داد؛ اما در مرحله گذار، همه بازيگران ميتوانند نقشآفرين باشند. پذيرش تصوير جديد آمريکا؛ يعني مشروعيتبخشيدن به اين نظم جديد که در اين وهله، به سرنوشت برجام گره خورده است و به عبارت ديگر، بازهم در يک نقطهعطف تاريخي، ايران در کانون تحولات جهاني قرار گرفته است. ميدانيم که حجم تعاملات تجاري ميان اتحاديه اروپا و آمريکا در 2017 نزديک به 1080 ميليارد دلار با تراز مثبت صد ميليارد دلار براي اتحاديه اروپا بوده است و 23 ميليارد دلار تجارت با ايران در مقايسه با اين حجم، بسيار ناچيزتر از آن است که به حساب آيد. پس اروپاييها اگر مقاومتي مقابل يکجانبهگرايي ترامپ دارند، نه بر اساس منطق عقلانيت اقتصادي، بلکه به دليل ملاحظات سياسي و راهبردي است. اروپاييها ميدانند تمکين به پايبندنبودن آمريکا به برجام، به معناي مشروعيتبخشي به نظمي تکقطبي و سلسلهمراتبي در سياست بينالملل است. اين منطقي است که بريتانيا، فرانسه و آلمان ظرفيت پذيرش هزينههاي احتمالي و بلوغ کافي در فهم آن را دارند؛ اما گزينش عقلایي روسيه و چين به هزينه-فايدههاي کوتاهمدت اقتصادي محدود است و رأي و اراده آنها از اين حيث همواره کالایي قابل معامله محسوب ميشود. به اين سبب، کارگزاران سياست خارجي ايران بايد متوجه باشند که موضوع استيفاي حقوق ايران از برجام به موضوعي بسيار عميقتر و مهمتر از خود برجام گره خورده و اين ظرفيتي است که ميتواند به نفع طرف ايراني فعال شود. کشور در حساسترين برهه قرار گرفته است؛ برههاي که بيش از هر زمان ديگري عرصه سياست خارجي ايران نيازمند صدايي واحد، منسجم و هماهنگ است. در اين برهه نهفقط سرنوشت برجام بلکه آينده ساختار نظام بينالملل به چگونگي کنش همه بازيگران اين عرصه گره خورده است. فارغ از اقتضائات بازيگران خارجي، سهم ما در تعيين اين سرنوشت بسيار زياد است. در اين شرايط تمامي مسئولان، از روحانيون و ائمه جماعات، نمايندگان مجلس و مقامات قضائي گرفته تا نظاميان بايد به صداي واحدي بپيوندند که از دهان دستگاه ديپلماسي رسمي کشور بيرون ميآيد. مهمترين تلاش در اين شرايط آن است که هزينههاي اروپا در حمايت از ايران در مقابل آمريکا، کاهش يابد. اين همان نکتهاي است که رقباي منطقهاي ايران يعني عربستان و اسرائيل دريافتهاند و در تلاشاند که ايران را در موقعيتي قرار دهند که پشتيباني و هزينهدادن براي آن از منظر نگاه هنجاري اروپاييان توجيهناپذير باشد. متأسفانه به دليل نقص ساختاري، به نظر ميرسد ما در اجماعسازي و اتخاذ تصميمات بزرگ ناتوانيم اما شايد بتوانيم به هوش هيجاني بالاي خود اميدوار باشيم؛ چيزي شبيه به برد ناباورانه تيم فوتبال ايران مقابل استراليا يا همان حماسه ملبورن. *عضو هيئت علمي دانشگاه علامه طباطبایي
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.