|

نگاهی به «مائوبودن» حامد سلیمان‌زاده

جهان را از چشم‌اندازِ سلطه دیدن

پوریا گل‌شناس: «مائوبودن» اجرائی نیست که برایمان چیزی روایت یا داستانی خطی را بازنمایی کند. این نمایش گونه‌ای تجربه اجرای بدون نمایش‌نامه یا به‌عبارت بهتر اجرای بدون داستان است. بی‌تردید در چنین شکلی از اجرا کار دوچندان سخت‌ می‌شود، زیرا حالا دیگر نمی‌توان به کمک روایت داستانی حوصله مخاطب را نگه داشت، بلکه این‌بار تمهیداتِ ذاتا اجرائی که مبتنی‌بر رابطه‌ای تازه است شکل می‌گیرند: حالا آنچه تماشاچی می‌بیند، با همه معانی سرراست و ضمنی‌اش نه پیگیری یک داستان روایی، بلکه شاید بتوان گفت ساحت‌های معنایی دیگری است. درواقع خصلت اصلی چنین اجرائی رابطه میان تماشاچی و بازیگر است؛ مثلا در «مائوبودن» به‌جز یکی، ‌دو مورد نمی‌توانید نقش‌های بازیگران را برشمارید، زیرا همه آنها نقشِ هم را بازی می‌کنند و دائما در نقش هم ظاهر می‌شوند. در اینجا بازیگران مقصودشان از حضور روی صحنه توضیح سرشت‌پردازانه خودشان در بافت یک روایت داستانی نیست و نمی‌خواهند خودشان را توضیح دهند. برای تماشای «مائوبودن» روال کار را باید بر‌عکس بخوانید: بازیگرها تنها موقعیت‌های معنادار را خلق می‌کنند و این موقعیت‌ها نه مبتنی‌بر نقش‌پردازی، بلکه مبتنی‌بر نوعی موقعیت‌سازی نمادپردازانه است. نمایش جلو ‌می‌رود بی‌آنکه اشخاصی و هیچ داستانی در میان باشد، به‌همین‌دلیل من مایلم این اجرا را تجربه تماشای تئاتر تجربی بدانم و این سامانِ اجرائی را که شاهدش بودم از این حیث بستایم. بااین‌حال روی چنین لبه تیزی جولان‌دادن کاری به‌مراتب دشوار است. در وهله اول نیاز به بازیگرانی توانمند است و باید گفت این ویژگی در «مائوبودن» که اتفاقا بسیار پربازیگر است به بهترین شکلش دیدنی است: بازیگرها بسیار مسلطند و بازی‌هاشان بسیار چشمگیر است، اما خطر دیگری نیز همیشه محتمل است: اینکه متن (اینجا با تسامح نامِ متن بر آن گذاشته‌ام) در حد یک ایده یا طرح اولیه اجرائی خوب باقی بماند. پرداخت ایده اجرائی متن خودش می‌تواند در مقام نوشتن یک نمایش‌نامه در نظر آورده شود و اینکه اجرائی ضدمتن است به این معنا نیست که متنی وجود ندارد، بلکه اینجا منظور کنارگذاشتن سازوکار اجرائی یک متن نمایشی است که این خود مستلزم طرح‌انداختن و اجرای یک سامانِ نو و بدیع است. باید بگویم در مائوبودن می‌توان گفت ایده اجرائی تا حد زیادی در حد همان طرح کلی باقی مانده، حال‌ آنکه فرصت برای سازوبرگ‌دادن به آن بسیار مهیا بوده است. بااین‌حال این طرح کلی بسیار جذاب است. مائوبودن درواقع به معنای مشخص جهان را تنها از چشم‌انداز خود دیدن است. مائو همه مشخصه‌های ارتش سرخ را از حیث آنچه خودش هست و می‌خواهد باشد تعریف می‌کند. مائو یک فرد اجتماعی نیست و هیچ‌گونه دیگراندیشی آزادی‌خواهانه‌ای ندارد. جهان از نگاه او همان است که او می‌خواهد و ارتش سرخش یا به عبارت بهتر ملتش همه در چنگال ایده‌های چشم‌انداز او به زندگی و آن‌گونه که او زندگی را می‌بیند هستند. بنابراین مائوبودن به همه ساحت‌های زندگی فردی دیگران رخنه می‌کند. همه‌چیز بر اساس تصورات مائو است: مثلا ماجرای مرگ مادر مائو در تصوری که ارتش سرخ می‌باید از مادر داشته باشد شکل می‌گیرد. عشق باید همان‌گونه که مائو عاشق است معنا شود و سرودی که مائو را متأثر می‌کند و او دوست دارد زمزمه‌اش کند باید موسیقی‌ای باشد که همگان گوش می‌کنند. در تمام اجرا، بازیگران گوناگون یک‌به‌یک در جایگاه مائو قرار می‌گیرند و بعد از اینکه سخنرانی کوتاهشان را با جمله «من مائو هستم» به پایان می‌رسانند، همه ایده‌های خودبینانه و خودخواهانه مائو را بیان می‌کنند. مائوبودن، نحله جهان را تنها برای خود خواستن است و اجرا می‌کوشد هولناکی چنین رویکردی را تصویر کند. گویی داعیه اجرا جمله‌ای از خود نمایش است که مسئله‌ای اساسی برای جهان امروز ماست: مائوبودن یا نبودن، مسئله این است. بنابراین اجرا می‌کوشد تنها موقعیت‌های رخدادی چنین دوگانگی هولناک انسانی را بازنمایی کند. به‌همین‌رو این تمهید اجرائی که بازیگرها جایشان را با هم عوض کنند در منطق کلی اجرا بسیار معنادار است، زیرا در جهانِ مائو زیستن، یعنی زیر سلطه قرائت مائو از هرچیزبودن و مانند او جهان را دیدن. این یکپارچگی یا این‌همان‌‌سازی اجتماعی که نمایش بازنمایی می‌کند، با این تمهید اصلی که سرشت‌پردازی بازیگر را کنار می‌گذارد بسیار منطبق است. در جایی از نمایش بازیگری، در آن ‌هنگام که خشونت خصم‌ورزانه مائوبودن به عیان‌ترین شکلش بروز می‌کند، از پذیرفتن مائوبودن تن می‌زند و با صدای بلند فریاد می‌زند: «من مائو نیستم». سیستم تمامیت‌خواه و یکپارچه استبدادی اما، چنین تخطی بزرگی را برنمی‌تابد، زیرا همه حیثیت وجودی خویش را در همین سامان یکپارچگی بازمی‌یابد. به‌همین‌رو در جهان مائو زیستن سراسر دلهره و ترس است و این ترس از ویرانی جهان برساخته مائوباور است که نیروی سرکوب می‌شود؛ زیرا آن‌کس که بیش از همه می‌ترسد خود مائو است. به‌این‌ترتیب شاید بتوان گفت مائوبودن تلاشی برای شناخت استبداد نیز هست و آن را مانند جهانی سراسر ترس و اضطراب پیش می‌کشد و جهانی که در آن بازیگر چهره متمایزش را به‌عنوان یک نقش از کف می‌دهد و تنها یک چیز است: نقاب مائوبودن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.