|

درباره نمایش «دودمان» تسلسل رنج خانوادگی

محمدحسن خدایی: به نظر می‌آید این‌روزها گرایش به رئالیسم و بازنمایی واقعیت‌های اجتماع، بیش از گذشته مدنظر گروه‌های اجرائی است. از یک منظر جامعه‌شناختی این گرایش به واقع‌گرایی را می‌توان در امکاناتی جست‌وجو کرد که رئالیسم در بازنمایی نیروهای اجتماعی تدارک دیده است. بوریس ساچکوف در کتاب «تاریخ رئالیسم» اشاره دارد که «مطالعه حیات جامعه و زندگی افراد، با تمامی روابط پیچیده‌ای که دارند، فقط با پیدایش رئالیسم آغاز شد. آثار نویسندگان رئالیست نشان می‌دهند که آگاهی اجتماعی انسان چگونه تکامل یافت و مردمی که در جامعه مبتنی‌بر مالکیت خصوصی زندگی می‌کردند چگونه با نظم اجتماعی ضدبشری آن در تضاد قرار گرفتند. از این میان، نویسندگان رئالیست، حماسه عصر جدید را آفریدند». بنابراین می‌توان گرایش به روایت‌های رئالیستی را پاسخ به نیازی دانست که فرم‌های دیگر روایی توان بازنمایی آن را ندارند. در نمایش دودمان، ما با رئالیسمی حول مسائل خانواده و بحران‌هایی که از سر می‌گذراند، روبه‌رو هستیم. برای انسان بی‌پناه امروزی و در غیاب نهادهای یاریگر، خانواده همچنان امکانی برای تاب‌آوری در مقابل انبوه مشکلات و مصائب است و از این منظر پرداختن به آن یکی از وسوسه‌انگیزترین موضوعات مورد عنایت اجراهای تئاتری است. نمایش دودمان در باب زوال خانواده سنتی‌ای است ساکن کرمان که مشکلاتش مانند میراث خانوادگی، از یک نسل به نسل‌های بعدی منتقل می‌شود؛ تسلسلی از مصیبت و فلاکت. تقدیری تکرارشونده که از پدران به پسران انتقال یافته و تو گویی قرار نیست پایان پذیرد. ایدئولوژی دودمان مبتنی است بر تداوم وضعیت انسداد. تأکید بر تداوم فروبستگی و نه گسست در آن. حتی از آن سرخوشی آغازین در آستانه سال تحویل، در انتها خبری نیست و سویه‌های تراژیک ماجرا به تمامی رخ می‌نمایاند. فلاکت با عاملیت‌زدایی از سوژه‌هاست که تداوم می‌یابد. در ابتدای نمایش و در هنگام تحویل سال، دختر خانواده با تکرار سخنی از والدین غایب خود، متذکر می‌شود که زندگی آنان زمانی برکت خواهد داشت که تمام اعضای خانواده در هنگام تحویل سال، در کنار هم باشند؛ یک نگاه سنتی به نقش خانواده که با غیاب و دستگیری پدر، حقیقت می‌یابد. به مانند اغلب ساختارهای خانوادگی که حضور پدر به‌نوعی با مفهوم اقتدار همراه است، خانواده در نمایش «دودمان» هم با غیاب پدر، گرفتار بحران اقتدار شده و مکانیسم همیشگی خود را از دست می‌دهد. از پس وضعیت بغرنج اقتصادی و ازدست‌رفتن رفاه گذشته، پدر به اقتصاد پرسود مواد مخدر روی می‌آورد تا گشایشی در زندگی فرزندانش ایجاد کند. او گرفتار قانون شده و بحران را به مناسبات خانوادگی انتقال می‌دهد. خانواده در پی رفع مشکل است و خواستار آزادی پدر، اما تسلسل فلاکت، گسستنی نیست و مصیبت ادامه می‌یابد. «دودمان» روایتی است فاقد امید و متصلب در قبال وضعیت پیش‌رو. آدم‌ها مانند گرفتارانی در مرداب هستند که بیش‌ازپیش در حال فرورفتنند. در فقدان امید، زیست ویران است که تداوم یافته و خانواده را از هم می‌پاشاند. دودمان با بازجویی اردشیر در زندان آغاز شده و به پایان می‌رسد. اردشیر همان کودکی است که به مانند پدر و پدربزرگش به قاچاق مواد مخدر دست زده و گرفتار قانون و زندان می‌شود. او نشانی است از فروبستگی وضعیت و تکرارشوندگی‌اش. در این تسلسل حتی صحنه هم به‌تدریج از اسباب خانه تهی می‌شود. فی‌المثل می‌توان به قالیچه‌های فرشی اشاره کرد که در طول اجرا به بیرون برده شده و می‌توان حضور و غیاب آنها را استعاره‌ای دانست از تبدیل شادی‌های کوچک به مصیبت‌های بزرگ. نمایش دودمان در مکان‌هایی مانند خانه، دفتر کار یک نزول‌خوار به نام گواهی، اتاق ملاقات زندان و... روایت می‌شود؛ ترکیبی از نهادهایی مانند خانواده، اقتصاد و قانون. سه نهاد که در نسبت با یکدیگر تعین یافته و نیروها را آشکار می‌کنند؛ نهادهایی که به شکل دیالکتیکی در راستا یا تضاد با هم قرار گرفته و جهان اثر را مادیت می‌بخشند. از دل این دیالکتیک است که صحنه‌ها چنان طراحی شده‌اند که در طول روایت حسی از درهم‌تنیدگی را القا کنند. دیگر از آن همبستگی و آرامش داخل خانه خبری نیست و بحران به همه‌جا سرایت می‌کند. حتی این بحرانی‌شدن، بازی‌ها را هم شامل شده و از آن طنازی و جمع‌گرایی اولیه شخصیت‌ها، به خشم و تفرد انتهایی آنان می‌رسد. لهجه کرمانی بازیگران، جغرافیای نمایش را می‌سازد و بر رئالیسم اجرا، شدت می‌بخشد. لهجه در دودمان فضاساز است و در خدمت گریز از مرکزگرایی این سال‌ها. فرزاد باقری در مقام بازیگر، نویسنده و کارگردان توانسته اجرائی مسئله‌مند بر صحنه آورد. هدایت او در بازی بازیگران به‌شدت قابل‌اعتناست. از این منظر اجرای دودمان را می‌شود از بهترین تئاترهای اجتماعی دور از مرکزی دانست که توانسته راه خود را از کرمان تا پایتخت باز کند؛ نمایشی که فروپاشی خانواده را در ارتباط با اقتصاد پرسود مواد مخدر روایت کرده و نقدی است بر عدم توسعه‌یافتگی شهرهای دور از مرکز، اما همچنان می‌توان بر دودمان این انتقاد را وارد دانست که ناامیدانه در حال روایت زوال و درماندگی است و راه گریزی برای وضعیت فروبسته حال‌حاضر نمی‌یابد. شاید بتوان امیدورزی را با فرمی تجربه‌گراتر و مدرنیستی‌تر همراه کرد و تقدیر تلخ تاریخی دودمان را راهی به رهایی گشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.