|

نگاهی به نمایش «دده‌خانم» به نویسندگی و کارگردانی جواد عاطفه

چرا سرنوشت زن و زنان چنین شد؟!

ناهید توسلی: نمایش «دَدِه‌خانم» را از زوایای مختلف می‌شود تفسیر و تحلیل کرد. ریز‌نکته‌های بسیار جالب و زمان‌بندی‌ای دارد که با محوریت اصلی و مهمی مانند مرگ پیش می‌رود. اینکه ما بر مرگ چگونه می‌نگریم یک بحث است و بحث دیگر این است که مرگ در جغرافیای ما، در تاریخ ما چگونه پنداشته می‌شده و با آن چه برخوردی شده است. در کنار این موضوع اصلی، متوسل‌شدن و پناه‌بردن به چیزی بیرون از آنچه که در ما می‌تواند وجود داشته باشد. انسانی با ‌جهان‌بینی اندک که مسیر به‌ذلت‌رسیدن و به‌خاک‌نشستنش در این نمایش به‌خوبی و استادانه ترسیم و تصویر شده است. زاویه دیگری که می‌شود با آن این نمایش را تفسیر کرد، سرنوشت زن و زنان است! یک زن، یک مادر، در رابطه‌ با همسر؛ به‌عنوان نیمه وجودی‌اش، خانواده و اجتماع. رابطه مادر و فرزندی که نابود شده و به مرگ و نیستی رسیده! «می‌گن مرگ مادر سخته، من مادرمُرده می‌گم که هیچ مرگی مرگ بچه نمی‌شه، داغش تا قیام قیامت رو دلت می‌مونه. دل رو می‌سوزونه، منم دلم سوخته!» من به‌عنوان یک زن؛ یک مادر، با تمام وجود این دیالوگ را با جانم حس می‌کنم و این صدا از زبان تمام مادران، از گذشته تا به امروز به گوش می‌رسد. ساختار نمایش مبتنی‌بر ساختار مونولوگ است، اما تفاوت در اینجاست که این مونولوگ، دیالوگی درون خودش دارد. دده‌خانم با مخاطبان ذهنی پیدا و پنهان خودش؛ با روزگار، با اخلاقیات و منش‌ها و مرام‌های جامعه، با شوهری که ترکش کرده، با فرزندی که مرده و... گفت‌وگو می‌کند. پارادوکس جالب و هنرمندانه این نمایش، پدری است که تخم فرزندی را کاشته و «نیست و نابود شده»، گم شده و زن بی‌مَرد، فرزندش را مرد کرده و فرزند؛ مرد زن، مُرده و این اشاره مستقیمی است به نقش وحشتناک و بی‌تفاوت مرد پدرسالار در طول تاریخ؛ مردی که از دیروز تا امروز و شاید فردا بوده، هست و خواهد بود. زن‌مادری قوی که سعی کرده مرد خود را ندید بگیرد و نهایتا در زیر بار نبود مردی دیگر؛ فرزند ذکور مُرده‌اش، خُرد و تباه شده است. دَدِه‌خانم نمایشی سیاسی، اجتماعی است؛ نمایشی که مشتاقم پس از خواندن متن، فارغ از اجرای درخشان آن، نقدی فمینیستی بر نمایش‌نامه آن بنویسم؛ نمایش‌نامه‌ای که بازتابی است از اوضاع اجتماعی ما! البته نباید از کارگردانی و اجرای درخشان این نمایش‌نامه و هوشمندی جواد عاطفه برای انتخاب این فضای نمایشی خاص و بی‌نظیر به‌سادگی گذشت. این سردابه قاجاری با این فضای زیرزمینی، طاق‌های محدب معماری ایرانی که یادآور آیین میترائیسم است و پیش از ورود ادیان توحیدی و اسلام در جوامع شرقی و ایران وجود داشته و با نمایش در یک هم‌خوانی کامل است و فضایی خاص را به مخاطب نمایش می‌دهد. این فضا، بازی و هنرنمایی عاطفه پاکبازنیا؛ بازیگر قدرتمند این نمایش را صدچندان می‌کند و ذهن مخاطب را به مرگ و فرجام و سرانجام انسان در طول تاریخ می‌کشاند و مخاطب نمایش دَدِه‌خانم را وادار می‌کند بیندیشد که چرا سرنوشت زن چنین شد و چرا مادران باید نعش فرزندان را بشویند، حمل کنند و به خاک بسپارند؟! دَدِه‌خانم با این پرسش ازلی ابدی تمام می‌شود، آغاز می‌شود!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.