گرايش به ركود
پل مارلور سوئیزی اقتصاددان و نظریهپرداز مارکسیست آمریکایی و یکی از تاثیرگذارترین متفکران سراسر نیمه دوم قرن بیستم بر مارکسیسم غربی بود که در تحلیل بحرانهاي ناشی از سیطره سرمایهداری و تجزیه و تحلیل علل و ریشههای آنها سهم برجستهای ایفا کرد. نفوذ فکری سوئیزی که در سطح جهان شناختهشده بود عمدتا از دو منظر بود: يكي بهعنوان اقتصاددان و جامعهشناس برجسته و ديگري بهعنوان بنیانگذار اصلی تفکر سوسیالیستی در آمریکای شمالی و در مقام یکی از موسسان و ویراستاران مجله «مانتلی ریویو». پل سوئیزی که آثارش به افکار مارکس و جوزف شومپيتر بسیار نزدیک بود همچون آنها تحلیل و نقدی تاریخی از توسعه اقتصاد سرمایهداری ارائه میکرد که منشا توسعه و سقوط محتوم نظام را دربر میگرفت. مهمترين آثار او عبارتند از «نظریه توسعه سرمايهداری» (1942)، «سرمايه انحصاری» (1966)، «درباره انتقال به سوسياليسم» (1971)، «عوامل محرکه سرمايهداری آمريکا» (1987) و «بحران اجتنابناپذير» (1988). مهمترين نوآوري نظري سوئيزي كه به همراه پل باران دوست و همكارش ابداع كرد مفهوم سرمايه انحصاري بود. هسته اصلی سرمایهداری انحصاری این نکته بود كه در شرایط محدودیت رقابت در سرمایهداری انحصاری، قانون گرایش صعودی مازاد جایگزین «قانون گرايش به افت ميزان سود» ماركس شده است كه با انباشت در دوران رقابت آزاد همخوانی دارد. در این فرض انحصارگرایانه انباشت، مساله اساسی نه تولید مازاد كه جذب مازاد میشد. سرمایهداری انحصاری به این معنا است كه یك یا چند سرمایهدار نظارت بر بخش معینی از اقتصاد را به دست میآورند. در سرمایهداری رقابتی، سازمانها بر مبنای قیمت با یكدیگر رقابت میكنند و سرمایهداران میكوشند با ارائه قیمتهای كمتر كالاهای بیشتری به فروش برسانند ولي در سرمایهداری انحصاری، یك یا چند شركت بازار را تحت نظارت دارند و رقابت از قلمرو قیمتها به عرصه فروش انتقال مییابد. در يک جامعه سرمايهداری انحصاری گرايش سرسختانه و عميقی به سمت رکود وجود دارد. اين گرايش که در سالهای 1930 تحقق يافت، در تاريخ سرمايهداری حکم يک نقطه عطف داشت. کسادی عميق و رکود سالهای 1930 با وقوع جنگ جهانی دوم برطرف شد. در ايالات متحده اگر هيچ عامل خارجی مزاحمتی برای اقتصاد فراهم نمیکرد، اين دوره میتوانست ده سال طول بکشد ولی همزمان با اين دوره جنگ کره شروع شد. ايالات متحده در طول جنگ کره، جامعه و زيربنای صنعتی عظيمی مبتنیبر ساخت دائمی صنايع جنگی به وجود آورد که به تدريج طی جنگهای گرم و سرد گسترش يافت و تا دهه 1980 و اوايل 1990 طول کشيد. به عبارت ديگر، جامعه سرمايهداری انحصاری نه صرفا توسط جنگ سرد بلکه اساسا به وسيله آن حمايت و تقويت شد. كتاب كمحجم «چهار سخنراني درباره ماركسيسم» كه به تازگي منتشر شده مجموعهاي است از چهار سخنراني سوئيزي كه در آنها برخي از مفاهيم نظري خود را به زباني ساده شرح ميدهد. سخنرانيهايي كه مبناي اين كتاب قرار گرفته در اكتبر سال 1979 در دانشگاه هوسي توكيو درباره موضوع «ماركسيسم امروز» ارائه شده است. سخنراني اول بحثي است درباره رابطه ديالكتيك و متافيزيك در آثار ماركس و انگلس. سخنرانی دوم تضادهاي سرمايهداري معاصر را نشان ميدهد و درواقع متممها و دستاوردهاي نظري مهمي است كه به بحثهاي ماركس در کتاب «سرمایه» وارد شده است. دو پيوست به اين سخنراني افزوده شده كه يكي درباره قانون گرايش به افت ميزان سود است كه ماركس در جلد سوم «سرمايه» مفصل به آن پرداخته بود و ديگري درباره رقابت و انحصار. فصل سوم درباره كشورهاي مركز، پيرامون و بحران سيستم است كه در كار بسياري از ماركسيستهاي بعد از جنگ جهاني دوم مفهومي برجسته است. در اين فصل سوئيزي تفاوت رشد و توسعه و مكانيسمهاي آن را در كشورهاي جهانسوم بررسي ميكند. فصل پاياني با عنوان كلي «ماركسيسم و آينده» به حركتهاي انقلابياي ميپردازد كه براي براندازي نظام سرمايهداري در آن دوران سر برآوردهاند و نوع جوامعي كه قصد داشتند پس از موفقيت ايجاد كنند. در اين بخش اين سوال مطرح ميشود كه آيا جنبشهاي انقلابي قرنبيستمي در طبقه كارگر كشورهاي پيراموني همان معنايي را دارند كه ماركس و انگلس و پيروان اوليه آنها از قبيل لنين و بلشويكهاي روس از آن اراده ميكردند؟ سوئيزي نشان ميدهد كه با وجود اينكه جوامع دولتي تعدادي از فاجعهبارترين و تحملناپذيرترين تضادهاي سرمايهداري را از بين برده یا بهبود بخشيدهاند اما تضادهاي ديگري به وجود آوردهاند كه شايد در درازمدت به همان اندازه غيرقابلتحمل باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.