چرا فلسفه پول؟
گئورگ زیمل (۱۸۵۸ - ۱۹۱۸)، جامعهشناس آلمانی و فیلسوف نوکانتی است که آرا و نظریاتش تأثیری شگرف بر جامعهشناسی گذاشت. او را مؤسس مکتبی در جامعهشناسی میدانند بهنام «جامعهشناسی صوری» که معتقد است امور اجتماعی را باید خالی از محتوا بررسی کرد و به فرمها یا صورتهای امور اجتماعی بیشتر اهمیت داد. از دید زیمل فرمها از درون زندگی خلق میشوند. نیازهای اولیه آدمیان فرمهای اولیه را خلق میکند. زیمل در ایران نیز متفکری کاملا شناختهشده است و عمده آرای او در دانشگاه و بیرون دانشگاه معرفی شدهاند، هرچند ترجمه زیمل بیشتر محدود به مقالاتش یا شرحهایی درباره او بوده است. بهتازگی یکی از مهمترین آثار زیمل به همت بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه به فارسی ترجمه و منتشر شده است: «فلسفه پول». این کتاب در سال ۱۹۰۰ منتشر و در سال ۱۹۰۷ تجدیدچاپ شده است. ترجمه فلسفه پول به زبان فارسی صد سال پس از مرگ زیمل منتشر میشود. کتاب اثری میانرشتهای است که نمیتوان آن را متعلق به رشته خاصی دانست: نه فلسفه و نه اقتصاد. زیمل قصد نداشت به شیوه معیار فلاسفه فلسفهپردازی کند. از سوی دیگر به صراحت میگوید که حتی یک سطر از این پژوهشها درباره اقتصاد نیست. جامعهشناسان و هنرمندان نیز فلسفه پول را از آثار علمی جامعهشناختی نمیدانند. بااینحال، هر رشتهای میتواند از این کتاب بهنفع خود استفاده کند. این کتاب به حدی برای زیمل مهم بود که بعدها نوشت: «علاقهام را... به هرچه پیش از فلسفه پول نوشتهام از دست دادهام. این یکی واقعا کتاب من است. بقیه برایم رنگ باختهاند تو گویی هرکس دیگری میتوانست آنها را نوشته باشد». کتاب حاضر در دو فصل و هر فصل در سه بخش تنظیم شده است: ارزش و پول، ارزش پول بهمثابه ماده، پول در زنجیره اهداف، آزادی فردی، معادل پولی ارزشهای شخصی و سبک زندگی بخشهای اصلی کتاب است. زیمل در این کتاب پول را به هر پدیده اجتماعی قابل تصوری ربط میدهد. بهعلاوه به بحثهایی درباره ربط غیرقابل حل پول و فرد، و کلیت جامعه مدرن میپردازد. فصل اول کتاب زیمل تحلیلی است و هدف آن بررسی و تحلیل پیدایش پول است، فارغ از پیششرطهای زندگی اجتماعی. او قرائتی از پول را پیشنهاد میکند که از رویکرد خالص اقتصادی فراتر میرود. زیمل در فصل اول به شرایط پیشینی میپردازد که موجد فرمهای اولیهاند تا تبدیلشدن به فرم اقتصاد پولی بالغ. در فصل اول این زندگی است که از درون خود فرم اولیهاش را به وجود میآورد. فصل دوم کتاب حول فلسفه پول ترکیبی بحث میکند و مربوط است به آشکارسازی کارهای صورتگرفته درباره پول در دنیا که دنیای افراد، فرهنگ و جامعه است. زیمل دو مفهوم مبادله را در فلسفه پول به کار میگیرد: یک مفهوم محدودتر که به مبادله اقتصادی مربوط میشود و ویژگی آن قربانی و برابری است، (باید چیزی داد تا چیزی گرفت) و دیگری مبادله بهمعنای کلیتر است که هنگام مبادله چیزی از دست نمیرود. مبادله کلی هرگونه تعاملی میتواند باشد، مثل مبادله عشق، دانش، توجه، شخص. چرا فلسفه پول؟ اگر بپذیریم که فلسفه درباره چیستی اشیا و امور بحث میکند آنگاه چیستی فلسفه را خود فلسفه باید تعیین کند و اینچنین است که در دور عجیب باطلی گرفتار میشویم. زیمل بهجای چیستی فلسفه از چیستی فیلسوف سخن به میان میآورد. فیلسوفی که زیمل در این کتاب در بحث نظریه ارزش به او پرداخته کارل مارکس است. زیمل پس از آنکه نظریه ارزش خود را در فصل اول بسط میدهد در فصول بعدی و خاصه در انتهای بخش پنجم به نظریه ارزش مارکس و در حقیقت سوسیالیستها و مارکسیستهای معاصر خود میپردازد و در چند جا نشان میدهد تحلیلهای این نظریه در جهت اهداف سیاسی سوسیالیسم است. زیمل در فلسفه پول توجه دقیقی به نظریه ارزش مارکس میکند که مبتنیبر کار است. از میان رویکردهای گوناگونی که زیمل به هنگام نوشتن این اثر به آنها توجه کرده، رویکرد مارکسی تنها رویکردی بوده که زیمل آن را آشکارا شایان ذکر دانسته و در حقیقت قسمتی از یک فصل کتابش را به آن اختصاص داده است. اگرچه روشن نیست شناخت زیمل درباره کار مارکس بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بوده، باید تصدیق کرد زیمل نظریه ارزش مبتنیبر کار مارکس را دیدگاه فلسفی جالبی محسوب کرده و در فصلی که به رابطه پول با ارزشهای شخصی اختصاص داده بحثی طولانی از آن ارائه میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.