ماجراي «دال»
شرق: متولد 1375 و دانشجوي مهندسي نرمافزار دانشگاه شريف است. محل کارشان ساختماني در نزديکي دانشگاه است که شباهتي به يک محيط استارتآپي ندارد. در واقع ساختماني است کهنه با معماري قديمي که بيشتر شبيه به کافينتي ارزانقيمت در نقطهاي محروم از شهر است. 10، 15 جوان پشت سيستمهايشان مشغول کارند و چندنفري روي يک نقشه با هم بحث ميکنند. سيد محمدامين خدايي، مدير تحقيق و توسعه مسيرياب دال، از انتهاي راهرو سر ميرسد و سلام ميکند. پيراهن آديداس و انگشتر عقيقي که به دست دارد او را بيشتر شبيه عضو يکي از تشکلهاي انقلابي دانشجويي کرده است تا مدير يک استارتآپ اما چهرهاش را از تصاويري که کاربران فضاي مجازي سال گذشته دست به دست کردند، ميشناسم. مسيريابي که او و دوستانش ساختهاند يکي از قويترين مسيريابهاي داخلي است که سال گذشته و بعد از فيلترينگ مسيرياب ويز مورد توجه کاربران در تلگرام و توييتر قرار گرفت و عکس او و برخي از همکارانش بارها و بارها ديده شد. يکي از كاربران با يادآوري وعده نابودي اسرائيل در 25 سال آينده نوشته بود: «چيزي که باعث ميشه #مسيرياب_دال رو به #ويز ترجيح بدم تاريخ اعتبارش هست #دال مادامالعمر هست اما #Waze زير ۲۵ سال جواب ميده»؛ در واقع «دال» پيش از آنکه يک مسيرياب باشد، به مسئلهاي سياسي در فضاي عمومي کشور تبديل شد. خدايي، از مديران تيم سازنده اين مسيرياب اما ميگويد آنها يک مسيرياب ساختهاند. همين بهانهاي بود تا سراغ اين تيم برنامهساز برويم و ببينيم چه ميکنند. اين حاصل گفتوگوي ما با سيدمحمدامين خدايي، مدير تحقيق و توسعه مسيرياب دال است.
از اينجا شروع کنيم که چطور شد وارد جهان کامپيوتر شدي؟ در دبيرستان با آزمونهاي المپياد آشنا شدم و تصميم گرفتم در المپياد کامپيوتر شرکت کنم. دوم دبيرستان يعني سال 92 در المپياد کامپيوتر شرکت کردم و مدال برنز گرفتم. سال بعد دوباره در المپياد شرکت کردم و اين بار طلا گرفتم. به همين دليل سال 94 بدون کنکور در رشته مهندسي کامپيوتر دانشگاه شريف پذيرفته شدم. در دانشکده عضو انجمن علمي علوم کامپيوتر شدم که باعث شد دوستان خيلي خوبي پيدا کنم و چند مسابقه و رويداد بينالمللي را برگزار کرديم. الان هم سال سوم تحصيلم است. دال را از کي شروع کرديد؟ دال را از سال گذشته شروع کرديم. در واقع از همان سال اولي که وارد دانشگاه ميشويد، با ايدههاي مختلفي براي کسب درآمد روبهرو ميشويد و کمکم ياد ميگيريد که خودتان هم ايدهپردازي کنيد و با دوستانتان به اشتراک بگذاريد. يکي از همکلاسيهاي ما اين ايده را در ميان گذاشت و من هم در ابتدا به عنوان يک کار به آن نگاه نميکردم و فقط ميخواستم به او کمک کنم که نيروهاي خوبي براي اين کار پيدا کند، اما ناخودآگاه جذب اين پروژه شدم چون بخشهايي از اين نرمافزار به قول معروف هايتک است؛ يعني تکنولوژي بالايي دارد و اين چالش باعث شد به عنوان کسي که عاشق چالشهاي دنياي کامپيوتر هستم، بيشتر جذب اين کار شوم. بالاخره ديدم که هم ميتواند شغلم باشد هم تفريحم و هم اينکه مثل يک چالش بزرگ براي انجامدادن کارهاي بزرگ به آن نگاه کنم. از چه زماني اين کار برايتان جدي شد؟ از ارديبهشت 96 قضيه براي ما جدي شد و مشغول کار تيمي شديم و مهر ماه هم نسخه اول دال را منتشر کرديم. در ابتدا رشدمان خيلي خوب بود. در شروع دو هزار کاربر داشتيم. چند روز بعد به پنج هزار کاربر و در چند هفته به 20 هزار کاربر رسيديم. اتفاقي که در اين زمان افتاد، اين بود که بقيه بچههاي دانشگاه هم به دليل همين جذابيت علمياش جذب ما شدند و ميتوانم بگويم حالا يکي از قويترين تيمهاي فني کشور را اينجا داريم. بچههايي که در حوزههاي تخصصي خودشان شاهکار هستند و بعضي از آنها نمونه مشابهي در ايران ندارند. درست است که همگي جوان هستيم اما تجربه سالها رقابت المپيادي اينجا به دردمان خورده است. در بعضي از مسائل در لبه علم دنيا هستيم و گاهي ابتکارهايي نشان ميدهند که نمونه خارجي ندارند يا همسطح جديدترين مقالات علمي رشته کامپيوتر هستند. هنوز ايده اوليهتان برايم روشن نيست. بيشتر توضيح بدهيد که دقيقا چه ايدهاي در ابتداي کار داشتيد؟ ايدهمان ساده بود؛ يک مسيرياب بسازيم. يک مسيرياب ايراني. طبيعتا ايراني هستيم و مسيريابمان هم ايراني است. مسئلهاي که برايمان مهم بود، بازار بزرگي است که اين مسيريابها دارند و مجموعهاي از کسبوکارها در آن شکل ميگيرد. هدف ما اين بود که اين بازار را بگيريم. کمي درباره اين کسبوکارها توضيح بدهيد. بگذاريد چند مثال ساده بزنم. يکي از راههايی که ميتوانيم از آن کسب درآمد کنيم، تبليغات مکانمحور است. تبليغات وقتي مکانمحور ميشود، ارزشش خيلي زياد ميشود؛ چون تنها به کساني نشان داده ميشود که امکان بيشتري براي استفاده از آن دارند و بهاصطلاح هدفمند هستند. يک کسبوکار ديگر، سرويسهاي مکانمحور هستند. براي مثال فرض کنيد يک شرکت وجود دارد که خدمتي مثل تاکسي اينترنتي ارائه ميکند. اين نرمافزار نياز دارد که بداند اگر قرار است از مقصد الف به مقصد ب برسد، چه راههايي پيشرو دارد و کدام مسير برايش آسانتر و بهصرفهتر خواهد بود. همچنين لازم است بداند که کداميک از رانندگانش به مبدأ کاربر نزديکتر است و ميتواند زودتر به او برسد و اصلا نقطهاي که کاربر بهعنوان مبدأ مشخص کرده است، در کدام خيابان يا کوچه است. پس اين شرکت با سؤالات مختلفي روبهرو است که بايد جواب آنها را از کسي بگيرد. برخي شرکتها سعي ميکنند جواب اين سؤالات را خودشان پيدا کنند که به معني صرف هزينههاي زياد و آزمون و خطاهاي متعدد است؛ درحاليکه ما بهعنوان يک مسيرياب ميتوانيم اين پاسخها را بدهيم و هزينهاي بهمراتب کمتر دريافت کنيم. در واقع ايده اوليه ما در دانشگاه حول اين سؤال شکل گرفت که چرا اين درآمد نصيب يک شرکت خارجي شود و خودمان زودتر از ديگران در ايران چنين برنامهاي ننويسيم. نرمافزار شما خيلي شبيه نرمافزار ويز است. چقدر از ويز استفاده کردهايد؟ اين شباهت صرفا ظاهري است يا از کدهاي آنها هم استفاده کردهايد؟ هيچ کدي از ويز استفاده نکردهايم؛ اما درباره شباهتها بايد بگويم وقتي يک نرمافزار موفق شده، حتما دليل مشخصي براي اين موفقيت داشته و طبيعي است که کاربرپسندي اين نرمافزار هم جلوي چشم ما بوده است؛ ولي ما نميخواستيم کپي آن نرمافزار بشويم؛ بلکه هدفمان اين بوده که نقاط قوت تجربههاي موفق خارجي را در دال داشته باشيم. به همين دليل بعضي از طراحيهاي ما شبيه اين نرمافزار است. کدهاي نرمافزار ويز کلا قابل دسترسي نيست که بخواهيم از آن استفاده کنيم يا نکنيم. بنابراين چيزي که امروز دال بر پايه آن رفتار ميکند، حاصل خطبهخط کدهايي است که خودمان نوشتهايم. اين ايده حاصل سفارش از جاي خاصي نبود؟ مثلا بگويند بياييد يک نمونه ايراني براي نرمافزار بسازيد؟ نه. کاش سفارشي بود که حداقل وقتي کار را شروع کرديم، حمايت ميکردند. شروع به کار شما با فيلترشدن مسيرياب ويز همزمان شد. اين همزماني اين گمان را در سطح عمومي ايجاد کرد که اين يک پروژه بوده که شما يک نرمافزار شبيه به ويز ساختهايد و بعد ويز فيلتر شده است تا شما به اجبار جايگزين آن شويد. ما مهرماه دال را منتشر کرديم و ويز آذر فيلتر شد؛ پس همزمان نبودند. وقتي ويز فيلتر شد، چه وضعيتي داشتيد؟ فشار وحشتناکي را تحمل کرديم. من در آن دوره مشغول فراهمکردن مقدمات ازدواجم بودم و فشاري که در آذر تحمل کردم، خيلي زياد بود. چه فشاري؟ اتفاقي که افتاد، اين بود که يک روز ناگهان يکي از بچههاي تيم گفت ويز فيلتر شد. راستش خوشحال شديم؛ چون بالاخره ما يک کسبوکار نوپا هستيم و به همه چيز به شکل فرصت و تهديد نگاه ميکنيم و اين فرصت خوبي براي ديدهشدن ما بود؛ اما اين تصور در مردم به وجود آمد که ما به جايي وصل هستيم و ويز را به خاطر ما فيلتر کردهاند و بعد حملات در فضاي مجازي به ما شروع شد. چه احساسي داشتيد؟ بههمريخته بودم؛ يعني همه بچهها بههمريخته بودند. احساس خيلي بدي بود که کساني که ما را نميشناختند، انواع و اقسام تهمتها را به ما ميزدند. بچهها خيلي ناراحت بودند. ما آمده بوديم که يک کسبوکار خوب را شروع کنيم و اشتباهي هم نکرده بوديم. راستش را بخواهيد دلمان شکست. مثلا ميديديم که ميگويند نخبگان کشور بايد بروند خارج و خاک غربت بخورند تا اينها که وصل هستند، اينجا باشند. جالب اينکه همدانشگاهيهاي ما در فضاي مجازي سعي ميکردند توضيح بدهند که ما چهجور آدمهايي هستيم و تصور عمومي چقدر غلط است. دوستانمان که قبل از ما وارد شريف شده بودند و به قول معروف جزء همان نخبگاني بودند که رفته بودند خارج و داشتند خاک غربت ميخوردند، حمايت ميکردند و مينوشتند که اينها بچههاي خوبي هستند؛ اما کسي صدايشان را نميشنيد. در واقع تنها چيزي که دلمان را گرم کرد، همين حمايت دوستان و همدانشگاهيها بود؛ اما فشارها از چند جهت مختلف به ما وارد ميشد. پس واکنش مردم را در فضاي مجازي دنبال ميکرديد؟ بله و واقعا ناراحت بودم؛ يعني اينقدر حالم بد شد که به دوستانم گفتم من ميروم و برميگردم. رفتم استخر و چند ساعت توي آب ماندم و فکر کردم. به چه چيزي؟ که کجاي کارمان اشتباه بوده. آيا بايد مثل بقيه از کشور ميرفتيم؟ يا مثلا با چندبرابر درآمدمان در اينجا، مثل همکلاسيهايمان به شرکتهاي مختلف ميرفتيم و حقوق ميگرفتيم. آيا من هم بايد بروم؟ بعد به خودم گفتم نه، بايد ماند و بالاخره اميدوار بود که روزي ذهنيت مردم نسبت به ما تغيير کند. اميدواريم که بتوانيم کيفيت نرمافزارمان را بالا ببريم. اگر بتوانيم کار باکيفيتي توليد کنيم، حتما نگاه مردم هم عوض ميشود. گفتيد از چند جهت به شما فشار وارد ميشد. غير از اين واکنشها در فضاي مجازي چه فشاري وجود داشت؟ خب با فيلترشدن ويز، هجوم کاربران به مسيرياب ما آغاز شد و خيلي مهم بود که کيفيت سرور ما کم نشود. در واقع اين يک چالش فني براي ما بود چون تا ديروز ما يک نرمافزار مسيرياب ساده بوديم، اما حالا به يک مسيرياب مرجع تبديل شده بوديم. اين چالش مهم، انرژي ذهني و جسمي زيادي از ما ميگرفت و همزمان شده بود با آن واکنشها در فضاي مجازي. در نهايت تصميم گرفتيم به جاي فکرکردن به حواشي و ايرادهايي مثل رانتيبودن و... که نداشتيم، روي ارتقاي فني خودمان و رفع ايرادهايي که وجود داشت تمرکز کنيم. خيلي از چيزهايي که امروز داريم پايهاش در همان روزها گذاشته شد و حاصل همان انرژيای بود که سعي کرديم به خودمان بدهيم. در همان روزها به ياد دارم که کاربران ايرادهاي زيادي به مسيرياب شما ميگرفتند؛ مثلا بعضي از مسيرهاي يک طرفه را تشخيص نميداد. قبل از اينکه کاربران اينطور شروع به نصب نرمافزار شما کنند متوجه اين ايرادها نشده بوديد؟ در آن روزها دو اتفاق همزمان افتاد؛ اولين اتفاق اين بود که حملات وسيع سايبري از داخل و خارج از کشور در همان روزها به سرورهاي ما انجام شد. اين حملات دامنهدار سرورهاي ما را دچار مشکل کرده بودند و واقعا هم پيگير بودند؛ يعني وقتي ما در مقابل يکسري از حملات دفاع ميکرديم، سريع حمله تازهاي را با روش جديدي آغاز ميکردند. از طرف چه کساني بود؟ نوع حملات به شکلي بود که عملا پيداکردن عاملش غيرممکن بود. شايد از اينکه ما فعال شده بوديم خوشحال نبودند يا ترجيح ميدادند با افت کيفيت ما در کنار فيلترشدن ويز نارضايتي بيشتري ايجاد کنند. واقعا نميدانم. اتفاق دوم چه بود؟ اتفاق دوم اين بود که با افزايش کاربران اشکالات ما هم بيشتر نمايان شد. طبيعي هم بود چون اين يک کار دانشجويي است و حمايتي هم از آن نشده که انتظار کار بينقص داشته باشيد. مثل همين مثالي که زديد يکطرفهبودن برخي از خيابانها و کوچهها را تشخيص نميداديم و بههميندليل تمرکز کرديم که اشکالاتمان را کم کنيم؛ بنابراين نقشه تعامليمان را شروع کرديم که کاربران بتوانند اتفاقات داخل نقشه را اطلاع بدهند و در واقع هدف اين است که يک شبکه اجتماعي درون يک مسيرياب ايجاد کنيم که يکي از امکاناتش اطلاعدادن اشتباهات نقشه باشد. همزمان به اين فکر افتاديم زيرساختي را فراهم کنيم که امکان ويرايش نقشه به وجود بيايد که نمونهاش را در ايران نداشتيم. شما يک استارتآپ هستيد که طبق روال معمول استارتآپها تحت حمايت مالي يک شرکت شتابدهنده هستيد. شرکت شتابدهنده شما خصوصي است يا دولتي؟ خصوصي است. مالکش کيست؟ چند نفر از فارغالتحصيلان دانشگاه شريف هستند که از استارتآپهاي دانشجويان اين دانشگاه حمايت ميکنند و در سودش شريک ميشوند. الان هم بهدنبال سرمايهگذار هستيم و با شرکتهاي مختلف رايزني کردهايم تا بتوانيم شريک پيدا کنيم. بالاخره حفظ اين تيم خوب نيازمند هزينه است. همين حالا هم بچههاي فني ما پيشنهاد حقوقهاي چند برابري شرکتهاي بزرگ را رد ميکنند تا کنار ما بمانند. چرا بايد اين پيشنهادها را رد کنند؟ چون اينجا جذابيتهايي دارد که آن شرکتها ندارند. کار تيمي در يک استارتآپ نيازمند روحيه خاصي است. بچههايي که اينجا هستند روحيه کارمندي ندارند. دليل اصلي حضور آنها در اينجا سروکلهزدن با هزاران معما و مسئله است که با آن روبهرو هستيم و همانطورکه گفتم بعضي از آنها دقيقا مرز علم کامپيوتر هستند و اين حس خيلي خوبي در اين بچهها ايجاد ميکند که ميبينند کاري که عملا در حال انجامش هستند در همان سطحي است که به شکل مقاله در معتبرترين نشريات علمي دنيا منتشر ميشود، بههميندليل است که پولدرآوردن به اولويت دوممان تبديل شده. در اوايل کار ما بدون هيچگونه درآمدي کار ميکرديم و واقعا هم با دل و جانمان کار ميکرديم. من اولين درآمدم از اين استارتآپ شش ماه بعد از شروع کار بود. دولت چه حمايتي از شما انجام داد؟ هيچ. وزير ارتباطات چطور؟ ميانه خوبي با استارتآپها دارد. او را ديدهايد؟ بله. در برنامه خندوانه از تلويزيون (ميخندد) اميدوارم در آينده اين اتفاق بيفتد. پيگيري نکردهايد که اين حمايتها را به دست بياوريد؟ صحبتهايي شده ولي اتفاق خاصي نيفتاده است. مثلا در دانشگاه شريف آقاي صاحبکار، معاون آقاي ستاري را که معاون علمي رئيسجمهور است ديديم و حرفهايمان را گفتيم. ميبينيد که محل کار ما شبيه يک محيط استارتآپي نيست و ظاهر خوبي ندارد. همه ارزشي که اينجا دارد به نيروي انساني ماست وگرنه امکانات ديگري نداريم. ساختمان کهنهاي است. قبل از اينکه به اينجا بياييد چه استفادهاي از آن ميشده؟ نميدانم. گفتيد که به کسبوکارهايي که بر پايه همين مسيريابها شکل ميگيرند فکر کردهايد. يکي از مهمترين کاربردهاي اين مسيريابها اطلاعاتي است که جمعآوري ميکنند و ميتوانند براي تحليل ترافيک يا جريان نقل و انتقالات شهري استفاده شوند. به اين کاربردهاي مسيرياب فکر کردهايد؟ اين اطلاعات پايهاي هستند که ميتوان با اين مسيرياب به دستشان آورد اما فکر نميکنم در ايران دستگاههاي اجرائي علاقهاي به چنين تحليلهايي داشته باشند. شايد اگر اين علاقه وجود داشت، ميشد با تحليل اين اطلاعات مثلا به شهرداري پيشنهاد کرد اگر براساس اين دادهها و براساس نظريه گراف در فلان قسمت شهر يک خيابان ايجاد کند، اين مقدار از حجم ترافيک شهري کم ميشود يا شهروندان مسيرهاي کمتري را براي رسيدن به محل کارشان طي خواهند کرد که به بهبود ترافيک و آب و هوا کمک ميکند اما اگر منظورتان اين است که چنين اتفاقي تاکنون افتاده است، بايد بگويم خير، پيشنهادي براي اين مسئله به ما نشده است. از نهادها و دستگاههاي نظارتي و امنيتي درخواستي براي دريافت اطلاعات مسيرياب شما انجام شده است؟ خوشبختانه تا آنجا که ميدانم نه. از اين جهت ميگويم که دغدغه مردم اين است که اطلاعاتشان محفوظ بماند و خدا را شکر تا به حال کسي براي گرفتن چنين اطلاعاتي درخواست نداده و البته اين اطلاعات نميتواند به ضرر کسي هم استفاده شود و تا آنجا که تحليل کردهام، استفاده خاصي هم ندارد. يکي از استفادههايي که مردم از ويز ميکردند اطلاع از وجود دوربينهاي کنترل سرعت و مأموران راهنمايي و رانندگي بود. اين امکان در مسيرياب شما وجود دارد؟ ما يک روز درباره اين موضوع در تيم بحث کرديم و نهايتا به اين نتيجه رسيديم که طبق قانون وجود چنين دوربيني بايد به اطلاع مردم برسد و در سطح شهر هم پيش از رسيدن به دوربينها تابلوهايي وجود دارد که وجود دوربين را به مردم اطلاع ميدهد. بنابراين ما هم اين امکان را براي کاربران فراهم کرديم. بعد از فعالکردن اين قابليت به شما تذکري داده نشد؟ خوشبختانه نه. يعني وقتي ميخواستيم اين قابليت را فعال کنيم، گفتيم فعالش ميکنيم و نهايتا اگر سخت گرفتند غيرفعالش ميکنيم و منتظر هم بوديم که چنين تذکري دريافت کنيم اما خوشبختانه کسي گير نداد. به دنبال ايجاد قابليتهايي که شما را از نمونههاي خارجي متمايز کند، نيستيد؟ البته که هستيم. به طور کلي وقتي شما نرمافزاري را براي يک محدوده جغرافيايي مثل ايران ميسازيد، ميتوانيد خيلي بيشتر روي ايجاد قابليتهاي بومي براي آن تمرکز کنيد که نمونههاي خارجي ندارند. مثلا ما سريعتر از ديگران متوجه تغييرات قوانين زوج و فرد و ديگر محدوديتهاي ترافيکي شهر تهران ميشويم و آن را در نقشههايمان اعمال ميکنيم. تصاويري که از اعضاي تيم شما بعد از فيلترينگ ويز در شبکههاي اجتماعي منتشر شد، نشان ميداد که مذهبي هستيد. به نوعي کمک کرد که متصلبودن شما به جريانهاي قدرت محتمل به نظر برسد. عقايد سياسي بچههايي که اينجا هستند اصلا يکدست نيست. يعني اگر بخواهيد از بچههاي ما بپرسيد که شخصيت مورد علاقهشان کيست، جوابهايي ميشنويد که هيچ شباهتي به هم ندارد. درباره مسائل مذهبي هم علايق و سلايقمان خيلي متفاوت است اما قبول دارم که اگر کسي از بيرون نگاه کند، به نظرش برسد که مذهبي هستيم. عضو بسيج دانشگاه شريف هستي؟ نه. انگشتر جالبي هم به دست داري. چند ماه پيش با خانواده همسرم مسافرت رفته بوديم. اين انگشتر را عموي همسرم به من هديه داد. پيش آمده که همين حرفهايي که درباره شما در فضاي مجازي ميزدند را حضوري هم بشنوي؟ بله. چه واکنشي نشان دادي؟ کاري نميتوانستم بکنم. با خودم حل کردهام. بالاخره مردم دوست ندارند امکاني که برايشان وجود داشته از آنها گرفته شود و شايد اينطور عصبانيتشان را سر يکي خالي ميکنند. يک روز در تاکسي، راننده موقع استفاده از مسيرياب همين حرفها را زد. چه جوابي دادي؟ طبيعتا نگفتم کي هستم و سکوت کردم. مردم را مقصر نميدانم. ترجيح ميدهم انرژيام را بگذارم که دال مسيرياب بهتري شود. چند وقت پيش به يکي از دوستانم که مدال المپياد جهاني کامپيوتر دارد، ميگفتم فکر ميکردي الگوريتمي که در المپياد ارائه ميکرديم و بهترين ميشد، چقدر امکان بهترشدن داشته باشد و در عمل چقدر بتوانيم بهبودش دهيم؟ اينکه از يک فضاي کاملا نظري، به يک فضاي عملي وارد شوي و از آن کسب درآمد کني، مهمترين دليلي است که ما را سر پا نگه داشته است. علاقهاي هم به رفتن ندارم. هرچند ميبينم خيلي از دوستان و همکلاسيهاي ما رفتهاند و در گوگل، مايکروسافت و شرکتهاي معتبر ديگر فعالاند و زندگي خوبي دارند اما ترجيح ميدهم اينجا باشم و آيندهام را بسازم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.