«گاتاكا»؛ يكي از بهترين فيلمهاي سينمايي با موضوع ژنتيك
ما به كجا ميرويم؟
محمدرضا قینی. متخصص مغز و اعصاب - عضو هيئتعلمي دانشگاه علوم پزشكي تهران
سه گروه از دانشمندان با اندیشههایشان تمام تفكر انسان را به هم ريختهاند: «گاليله» و «نيوتن» با قوانين مكانيكشان كه زمين را جرمي سرگردان دور خورشيد كردند، «داروین» و اصل انواعش و درنهایت «فرويد» و ضمیر ناخودآگاه. به نظر ميرسد «جيمز واتسون» و «فرانسيس كريك» را با كشف ساختمان ژن بايد در رديف چهارم قرار داد. نظريات اين دانشمندان نهتنها ديد بشر به جهان و مقام خود در آن را عوض كرد، بلكه ابزاري به دست انسان داد كه سعي در تغيير در جهان خود كند. اتفاقا شايد تلاش براي تغيير در جهان براي تئوريهاي ژنتيك بيشتر از سه نظريه ديگر محتمل به نظر برسد. هنرمندان از اولين افرادي هستند كه سير اتفاقات را پيشبيني ميكنند. از سالها قبل فيلمهاي مربوط به موجودات حاصل از مهندسي ژنتيك علاقهمندان فراوان داشته است. بر همين اساس يكي از بهترين فيلمهاي سينمايي با موضوع ژنتيك به نام «گاتاكا» ساخته شده است. گاتاكا (GATTACA) در فيلم نام يك پايگاه آموزش افراد مستعد براي فرستادهشدن به فضاست، ولي در واقع اين نام از تكرار الفبای چهار حرفي نوكلوتيدهايي گرفته شده است كه دياناي را ميسازند. (پلکان خانه قهرمان داستان نیز تلویحا به شکل مارپیچ دیاناي است.) فيلم داستان فردي است به نام «وينسنت» كه برخلاف سنت غالب در عصر ژنتيك به جاي مهندسي ژنتيك حاصل يك بارداري طبيعي است. در همان لحظه اول تولد با يك آزمايش ژنتيكي از خون بچه معلوم ميشود كه احتمال بيماريهاي جسمي ازجمله احتمال بيماري قلبي ناتوانكننده در او بالاست. پدر و مادر كه تجربه وينسنت را دارند براي بچه دوم ديگر چيزي را به شانس نميسپارند و كودكي حاصل مهندسي ژنتيك پيدا ميكنند. طبعا كودك دوم هم از نظر جسماني و هم هوش از وينسنت بهتر است. با وجود احتمال بالاي بيماري قلبي، وينسنت عشق شديدي به فضانوردي دارد، ولی سيستم حاكم با توجه به كارنامه ژنتيك او، مقامي بالاتر از تميزكردن محيط مركز فضايي گاتاكا براي وي قائل نيست. از اينجا تا انتهاي فيلم داستان درباره اين است كه چگونه وينسنت خود را به جاي يك فرد به نام «جِرِمي»، كه بنابر معيارهاي ژنتيك صلاحيت رفتن به فضا را دارد، ولي به علت حادثهاي از كمر به پايين فلج است، جا ميزند. كار بسيار مشكل است چرا كه هر تار مو، هر قطره خون و ادرار و هر سلولي كه از پوست بدن جدا شود در واقع افشاكننده شخصيت حقيقي اوست و او بايد تمام اين مشخصات را با جرمي واقعي عوض كند. او تمام اين كارها را به عشق رفتن به فضا انجام ميدهد و مطابق معمول انتظاري كه از فيلمها ميرود به آرزوي خود ميرسد. حال واقعا فيلم چه مفهومي را ميخواهد به بيننده انتقال بدهد؟ اينكه ژنتيك درست نيست؟ اينكه اگر ژنتيك پيشبيني كرد ممكن است درست نباشد؟ من فكر نميكنم چنين قصدي داشته باشد. در جاي جاي فيلم ما ميبينيم كه تستهاي ژنتيك درست پيشبيني كردهاند. وينسنت واقعا دچار ناراحتي قلبي است و وقتي فعاليت فيزيكي شديد ميكند ريتم قلبش مختل شده و دچار تنگي نفس ميشود. اصلا منظور اين نيست كه علم اشتباه ميكند. نكته مهم اين است كه اين ما انسانها هستيم كه تصميم ميگيريم علم تا كجا بر زندگي ما مسلط شود. علم محض كاملا خنثي است. بد و خوب براي آن مفهوم ندارد. قوانين فيزيك واقعيات محض هستند، ولي استفاده از اين قوانين در ساخت بمبهاي اتمي است كه هماكنون سياره ما را در معرض تهديدِ نابودي در صورت ديوانگي دارندگان آن قرار داده است. ژنتيك نيز چنين است. آنچه واتسون و كريك به عنوان ساختمان دياناي و كد اصلي ژنتيك موجودات زنده پيدا كردند واقعيت علمي بزرگي است كه حقيقتا بينش ما را به حيات و انتقال نسل به نسل صفات عوض كرده است. ولي از اينجا به بعد نحوه استفاده ما از اين حقيقت است كه تعيين ميكند اين يافته علمي باعث خوشبختي يا مصيبت بشر ميشود. نكته ديگري را كه فيلم درباره يافتههاي ژنتيك و كلا علمي بيان ميكند ديد واقعبينانه به اين يافتههاست. از خصوصيات علم تغيير نظريات و ابطال نظريات قبلي و ارائه ديدگاههاي جديد است. از اینرو هرگز نباید نسبت به یافتههای علمی حالت مطلقگرايي و تعصب كور داشت. هرگز نبايد اين يافتهها را واقعيت نهاييای بدانیم كه اجازه دارد بر زندگي ما تسلط يابد. در همين فيلم وينسنت با وجود تمام پيشبينيهاي درست ژنتيكي درباره ضعف بدنياش نهايتا به فضا ميرود. چرا؟ چون ژنتيك او نتوانسته عشق او به سفر به فضا را پيشبيني كند. جالب اينكه جرمي كه از نظر ژنتيك كاملا مناسب رفتن به فضاست، كلا از ارتفاع ميترسد. رفتارهاي پيچيده انساني آنچنان تحت عوامل ژنتيك و محيطي هستند كه قابلپيشبيني كامل نيستند. محيط تار فيلم دائم يادآور كشورهاي اروپای شرقي است و در جاي جاي فيلم احساس اسارت به بيننده دست ميدهد. ولي اينجا چيزي كه انسان را به اسارت گرفته، دستاوردهاي علم ژنتيك است. در قسمتي از فيلم يك نفر ميگويد روزگاري رنگ پوستت باعث تبعيض ميشد و امروز كارنامه ژنتيك اين كار را ميكند. به نظرم فيلم بسيار هنرمندانه اين مفهوم را انتقال ميدهد كه هيچ چيز حتي اگر خيلي هم علمي باشد حق گرفتن آزادي انسان را ندارد. اينكه ژنتيك ابزار دست گروهي شود كه بهوسیله آن براي ديگران تعيين تكليف كنند، به خوشبختي انسان نميانجامد. تفاوتهاي ژنتيك حتي در صورت صحت بايد امكان اين را داشته باشند كه در يك محيط آزاد با هم رقابت كنند و نتيجه نهايي خود را نشان دهند. اگر جز اين شود علم با همه ارزشي كه در تاريخ بشر دارد باعث اسارت و تنهايي عميق انسان ميشود. آخرين صحنه فيلم نگاه وينسنت به خارج سفينه فضايي است كه از زمين دور ميشود و به سمت ستارگاني دوردست حركت ميكند. در اين حال وينسنت در ذهن خود ميگويد هر اتم بدن انسان زماني در سيارهاي بوده است، پس من الان از خانهام دور نميشوم، بلكه شايد به سمت خانهام ميروم و اين است وصف حال انساني كه در زمين خود احساس تنهايي ميكند. گفتني است گاتاکا فیلمی در ژانر علمی-تخیلی بوده و محصول ۱۹۹۷ آمريكاست. اين فيلم، ساخته «اندرو نیکول» است و بازیگران مشهوری همچون «ایتان هاوک»، «اوما تورمن» و «جود لاو» در آن به نقشآفرینی میپردازند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.